×‰?<×�B!Ü Q×‘C‘×˜š� Íà �ÍàÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://q2P5I_EqYLgPP0702BwNfy3p0AktU_Fyg4gZaByOoX8Íå@Í`�Í°Í×‰	Ú 7cassandra://sFa1SmgFVec4KR8WK0fBC5aJO_X_qmH-eFGYRl4osBIÍÓÍ`�ÍSÍß×‰	Ú 7cassandra://Ur7_UrsOrI6uaY1FwPcfSzpv16rIYktCSFw-n8IgsQUÍ
EÍ`�ÌµÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÖ×ˆE�×j"�œ\^DŒ^û4×‰E©75jaar
1
×‰	Ú 7cassandra://Ur7_UrsOrI6uaY1FwPcfSzpv16rIYktCSFw-n8IgsQUÍ
EÍ`�ÌµÍ �×j"�œ\^DŒ^û5�×j"�œ\^DŒ^û4�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://crWOvOGrglht3V3R-eqwAdBKAb6upSuivZjXWes_RqEÎ Þ„Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://m9b1ckz_zi8wbEyvgS16qRRt5H1JTUz83iTgx6-8nlwÍi(Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://r3dbDDVQEptZ8ulXEPmZrd4inDypldTMPyN6mcUeQtwÍ"›Í`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûÙ×‰EÚ²Colofon
75 jaar bpfBOUW
Uitgever
Hoofd- en eindredactie
Research/
beeld- en eindredactie
Teksten en interviews
Fotografie
Art Direction
Vormgeving en dtp
Traffic management
Druk
Redactieraad bpfBOUW
bpfBOUW
Paul Luiken
Joris Mooijman
Saskia Bruijne
Paul Luiken
(Reinout de Jonge: Bouwen aan waarde)
Marcel Rob
Tyron Rosheuvel
Joris Mooijman
Paul Luiken
Joris Mooijman
Saskia Bruijne
Drukkerij Klaassen Hoorn
Jacco Keizer (Bestuurder)
Michiel Schuijt (Bestuursbureau)
Katinka Boekhorst (Bestuursbureau)
David van As (Bestuursbureau)
Jan Nierop (Bestuursbureau)
Lilian Heijnen (Bestuursbureau)
Aan deze uitgave werkten mee
Arno Visser (Bouwend Nederland), George Raessens (Bouwend
Nederland), Hans van den Heuvel (CNV), Gijs Lokhorst (CNV),
Hans Crombeen (FNV), Hans Spekman (FNV), Michel Nijenhuis (NBvT),
John Kerstens (NOA), Eline Lundgren (Bestuur), Leon Ceelen (Bestuur),
Henk de Pagter (oud voorzitter), Dick van Haaster (oud voorzitter),
Regina Schoutsen (oud adviserend actuaris), Paula Verhoef (Bestuursbureau),
David van As (Bestuursbureau), Reinout de Jonge (Bestuursbureau),
Romy Niels (Bestuursbureau), Esther Brommersma (APG),
Pierre Starmans (archief APG), Patrick Tabak (archief APG), Jelmer
Pol (APG), Liset SchroÃ«n (APG), MichÃ¨le Claassen (Bouwinvest),
Koen Stephan (SOMA), Barbara Barendrecht (SOMA), Renske Kuijer en
Anouk van der Heuvel (SOMA studeten), Edgar Kars (Magazine Bouw
pensioen), Evguenia Trounova (Magazine Bouw pensioen).
2
×‰	Ú 7cassandra://r3dbDDVQEptZ8ulXEPmZrd4inDypldTMPyN6mcUeQtwÍ"›Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û6×‰E©75jaar
3
�×j"�œ\^DŒ^û7�×j"�œ\^DŒ^û6�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://Rrz8EQBUbbJVQxWzro1bu2hoD3RiR0euMVs2Nc6RARIÎ aòÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://XzJer5sx7GEen0SFhF7eNp9bmHW9qBkJgyef_hZ8TowÍQÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://aT_wlXEksCqYAGFe7oOlnKgmGIASPLW0UvbsAbYKWcEÍ)Í`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûÜ×‰EÚMet dank aan
Bouwend Nederland (BN), Christelijk Nationaal Vakverbond CNV,
Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV), Nederlandse Branchevereniging
voor de Timmerindustrie (NBvT), Nederlandse Ondernemersvereniging
voor Afbouwbedrijven (NOA), Algemene Pensioen Groep
(APG), Bouwinvest, Matter Content Agency (Magazine Bouw pensioen),
SOMA Bedrijfsopleidingen (Stichting Opleidingscentrum Machinerie
en Aannemerij), Lisa Dekker (SOMA), Martine Klaassen Bos.
Willem van Tijen Stichting, Nationaal Archief, Stichting RMT NOF,
Stichting TERP Hegebeintum, Augustinus groep, Maartje Kuperus
(foto: John Kerstens), Stadsarchief Amsterdam, Noord-HollandsArchief,
Archief Gooi en Vechtstreek, Stichting Wim Crouwel Instituut en ANP.
Overige fotoâ€™s en beelden:
Kokon 2019 (pag. 27), Raw module, (pag. 37,38,39,40), BenjaminDavies88
(37,38,39), Fantaglobe11 (pag. 34,35,36,41,42) Schiplagerheide
(pag. 45), WileySage (pag. 44). H.A.R.K. (affiche pag. 17)
Â©2026 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,
opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of
op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieÃ«n, opnamen, of enige andere
manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever/auteur.
Aan de samenstelling van deze uitgave is de grootst mogelijke zorg besteed, ook waar het de
herkomst en rechthebbenden van het opgenomen beeldmateriaal betreft. Mocht desondanks
iemand menen aanspraak te kunnen maken op rechten, dan kunnen zij zich wenden tot de uitgever.
4
×‰	Ú 7cassandra://aT_wlXEksCqYAGFe7oOlnKgmGIASPLW0UvbsAbYKWcEÍ)Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û8×‰EÚ,In dit boek
Voorwoord door Eline Lundgren
David van As en Paula Verhoef over hÃºn pensioenfonds
De bouw in Nederland door de jaren heen
Wederopbouw en verder
De fundamenten van zekerheid
Regina Schoutsen over vijfenzeventig jaar pensioen in de bouwnijverheid
Zorg, strijd en zekerheid
Welkom in Nederland
John Kerstens (NOA) - Bouwen aan vertrouwen
Bouwen aan waarde
Hans Spekman (FNV) - Samen iets opbouwen waar je later op kunt vertrouwen
Bouwen aan de toekomst in Harderwijk: nieuwe simulator voor SOMA-college
Arno Visser (Bouwend Nederland) - Bouwen aan later midden in het nu
In gesprek met:
Hans Crombeen (FNV), Gijs Lokhorst (CNV) en George Raessens (Bouwend Nederland)
Hans Van den Heuvel (CNV) - Bouwen aan een stevig pensioen - al 75 jaar
SOMA-student Anouk over vrouwen in de bouw
Michel Nijenhuis (NBvT) - Samen bouwen aan een sterke toekomst voor iedereen
Dick van Haaster en Leon Ceelen houden het fonds tegen het licht
Henk de Pagter - Vastgoed als solide basis van het pensioenfonds
7
11
18
24
56
63
74
86
97
100
109
112
125
127
137
139
143
147
157
5
�×j"�œ\^DŒ^û9�×j"�œ\^DŒ^û8�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://BHQ_yrZXgIAcAI88c7wNTEa1FKuwwyJRsTZhuA9xy5MÎ ;¸Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://B0QgcoNZ1nZ0l_vRNo4goVglQufDyw5dDsecofXVexsÍƒÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://iokZL_Jns5kbEvwk_y8OXJCIUDkzlx-y2ldf2NcQRUoÍ'GÍ`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûÞ×‰E×‰	Ú 7cassandra://iokZL_Jns5kbEvwk_y8OXJCIUDkzlx-y2ldf2NcQRUoÍ'GÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û:×‰EÚŽVoorwoord
Harderwijk, juni 2026
Graag presenteer ik u hierbij het jubileumboek van het
bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid dat dit
jaar 75 jaar bestaat. Het pensioenfonds, opgericht in 1951,
heeft al decennialang ten doel: geld bijeen te brengen
om aan bedrijfsgenoten en hun nagelaten betrekkingen
pensioenen of uitkeringen te verstrekken ter zake van ouderdom,
invaliditeit en overlijden.
Het doel van de oprichtingsakte staat nog altijd als een
huis. Ook de komende decennia zullen we verder blijven
bouwen aan een goed pensioen voor onze deelnemers
in een veranderende wereld. Deze bijzondere
mijlpaal valt samen met de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel
per 1 januari 2026 en markeert het begin van een
nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het pensioenfonds.
De geschiedenis van het pensioenfonds begon ooit aan
de Jodenbreestraat 8-10 in Amsterdam, direct naast het
Rembrandthuis. Dit pand diende als het centrale kantoor
voordat het pensioenfonds voor de uitvoering verhuisde
naar Sloterdijk. En daar wordt nog steeds de administratie
en uitvoering van de pensioenen voor onze werknemers en
werkgevers in de bouwnijverheid en (aan)verwante sectoren
gedaan. Het bestuur en het bestuursbureau van het pensioenfonds
hebben onderdak op het prachtige Bouw & Infra
Park in Harderwijk waar ook het opleidingscentrum SOMA
is gevestigd. Hier worden jonge bouwvakkers opgeleid voor
hun carriÃ¨re in de bouw. Zij zijn de toekomst voor de sector
Ã©n de nieuwe deelnemers aan de pensioenregeling. In dit
jubileumjaar hebben we daarom extra aandacht geschonken
aan deze doelgroep.
In het kader van het 75-jarig bestaan van het pensioenfonds
willen wij met dit jubileumboek een impressie geven van alles
wat daar onlosmakelijk mee verbonden is geweest. Tevens
laten we zien welke grote veranderingen er in de wereld van
de pensioen- en bouwsector hebben plaatsgevonden.
Veel van de in dit jubileumboek beschreven elementen
roepen bij mij persoonlijke herinneringen op. Ik hoop dat u
ook veel plezier aan dit jubileumboek zult beleven en dat het
als een blijvende herinnering een speciale plaats zal krijgen.
De voorzitter namens
werknemers en
gepensioneerden,
Eline Lundgren
7
�×j"�œ\^DŒ^û;�×j"�œ\^DŒ^û:�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://z3Eu7WVUg6nK2VKARpsPILAcIYm7arrZloPTuv8Sa04Î e½Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://hntCa4XJ1jA2CwlG7Qe0xdALHOdwRuxc0CVdOIGkbWoÍ©dÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://7UJDxHUl70abDWSYMM6gurHGhJMq8Gnv8BgmeDIgWhQÍ7ÁÍ`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûà‘× ��×j"��\^DŒ^ûã� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚHet Dok is een modern wooncomplex gelegen aan de
levendige NDSM-kade in Amsterdam-Noord.
Als onderdeel van het Bouwinvest Residential Fund biedt het
middensegment huurwoningen die een mix van industriÃ«le
charme en hedendaags comfort bieden.
Dankzij de ligging aan het water en de gemakkelijke veerbootverbinding
naar het centrum, biedt Het Dok een unieke
stedelijke woonervaring in een van de meest creatieve buurten
van Amsterdam.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
8
×‰	Ú 7cassandra://7UJDxHUl70abDWSYMM6gurHGhJMq8Gnv8BgmeDIgWhQÍ7ÁÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û<×‰E©75jaar
9
�×j"�œ\^DŒ^û=�×j"�œ\^DŒ^û<�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://Kc3EYr4_2RuvNPZOBon8zjfy5PbD1QLxw8UJNA0s8zoÎ ø¦Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://Esb4CxuMf0o62QUwLCAAyx50W5UO4rafvmzYadAk5u8ÍžÞÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://cFMvIqc8E6o0F4uHUq-4eFS2bHPXK3eu8Qoy9BeuKaEÍ4Í`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûä×‰E×‰	Ú 7cassandra://cFMvIqc8E6o0F4uHUq-4eFS2bHPXK3eu8Qoy9BeuKaEÍ4Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û>×‰EÚŽDavid van As en Paula Verhoef
over hÃºn pensioenfonds
Bij bpfBOUW valt een directiewissel samen met een grote
stelselverandering. David van As neemt afscheid. Paula
Verhoef is in februari 2025 begonnen als nieuwe directeur.
In hun gezamenlijke gesprek gaat het over hun achtergrond,
hun vak en de vraag hoe je pensioen begrijpelijk houdt voor
de mensen om wie het draait. Niet voor beleidsmakers of
specialisten, maar voor de gewone bouwvakker.
Verhoef komt uit de vakbeweging. Van As uit toezicht en
economie. Toch vinden ze elkaar snel in hun kijk op het fonds,
op verantwoordelijkheid en op vertrouwen. Paula vat het
bondig samen: â€œIk ben opgegroeid in de vakbeweging.
Pensioenen kwamen niet vanzelf op mijn pad. Daarover dacht
ik: allemaal leuk en aardig, maar kom over twintig jaar maar
eens terug.â€�
Dat veranderde snel. Ze kwam bij de FNV in aanraking met
het pensioendossier: â€œNa een half jaar zei ik: ik word hier wel
blij van. Geraakt door het pensioenvirusâ€�, lacht ze. â€œPensioen
is gewoon veel te belangrijk voor de BV Nederland.â€� Paula
raakte betrokken bij de pensioenonderhandelingen, bij acties
en bij de technische kant van het dossier. Die combinatie
spreekt haar nog altijd aan. â€œOp het ene moment stond ik op
de NS stations tijdens een grote stakingsdag en op het andere
moment zat ik mee te denken over het pensioenakkoord.â€�
David van As (een â€œspraakzame Veluwenaarâ€� noemt hij zich)
begon heel ergens anders. â€œIk was de eerste van onze familie
die uitvloog naar de universiteit in Rotterdam. Hij studeerde
bedrijfseconomie, werkte in de accountancy en stapte daarna
over naar de Pensioen- en Verzekeringskamer, later DNB.
Net als Paula leek pensioentoezicht hem aanvankelijk helemaal
niets. â€œDat is het meest saaie wat op aarde denkbaar is, dacht
ik toen. Dat oordeel draaide volledig. Ik heb ongelooflijk veel
plezier gehad.â€�
Hij leerde de sector kennen via toezicht, normen en interventies.
â€œDe overstap naar bpfBOUW kwam toen daar een
bestuurder aan mij vroeg: wil je aan de andere kant van
de tafel komen zitten. En dat beviel buitengewoon goed.
Ik vind het nog steeds een prachtige baan. Pensioenen zijn
een ontzettend mooi product.â€�
11
�×j"�œ\^DŒ^û?�×j"�œ\^DŒ^û>�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://5xaxO3idIuNzc2cFFkSFjnyGs_v7YSfxTBCkQrsjfIsÎ ÎºÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://vLsvtquFNKtmlVhkt-EFHk9-ITmrugAepXaEcxfhoggÍŠ?Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://T8mvJyJ5iIjJWX7fcbKlUgj5VZiC6fQpaIs-YxGfnGoÍ)�Í`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûç×‰EÚ.Wat David in pensioenen trekt? â€œHet denken van meerdere
kanten, de maatschappelijke impact. Dat vind ik het ongelooflijk
mooie van een pensioenfonds.â€�
Paula Verhoef herkent dat. â€œJe hebt gewoon zo ontzettend
veel verschillende belangen. Dat vind ik nog steeds een van
de opvallendste kanten van het vak.
In hun gesprek wordt weliswaar duidelijk dat ze beiden
een andere achtergrond hebben, maar beide directeuren
zijn het vaak roerend met elkaar eens. Bijvoorbeeld als het
gaat om de rol en invloed van een directeur bij bpfBOUW:
David: â€œJe hebt formele macht en je hebt informele macht.
Dat laatste zou ik een zekere mate van invloed noemen.
De wet geeft kaders en sociale partners bepalen de regeling,
het bestuur velt besluiten. Maar ondertussen kun je zelf een
enorm oliemannetje zijn.â€�
Paula formuleert het op haar manier: â€œAls alles goed loopt,
heb je eigenlijk geen invloed. Dan doen het bestuur en
de medewerkers van het bestuursbureau netjes hun ding.
Maar zo eenvoudig is het zelden. We vertegenwoordigen
een fonds met een enorme impact. Daarmee kun je invloed
uitoefenen, wanneer je denkt dat het nodig is. Niet alles gaat
altijd even vloeiend, dus je bent aan het sturen, trekken, bij
elkaar brengen, verbinden.â€�
Hoe houd je pensioen begrijpelijk voor mensen die er
niet dagelijks mee bezig zijn?
12
×‰	Ú 7cassandra://T8mvJyJ5iIjJWX7fcbKlUgj5VZiC6fQpaIs-YxGfnGoÍ)�Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û@×‰EÚCVan As kiest voor eenvoud. â€œPensioen is een inkomensvoorziening
voor als dingen anders gaan lopen in je leven. Als je oud
wordt, arbeidsongeschikt raakt of nabestaanden achterlaat.
Dan moet je kunnen blijven leven.â€� Hij ergert zich er soms
aan dat de sector te veel over de individuele beleggingspot
praat en te weinig over het doel. â€œHet bieden en uitvoeren van
een pensioenregeling is veel meer. Het inkomensperspectief
moet centraal staan.â€�
Paula Verhoef vult aan: â€œIk heb het ooit vergeleken met
Jasmine en Aladdin op het vliegend tapijt: deelnemers hoeven
niet precies te weten hoe alles technisch werkt. Je moet als
deelnemer erop kunnen vertrouwen dÃ¡t het werkt. Je hoeft
echt niet te weten waarom het tapijt vliegt, wel dat het vliegt
en het je in staat stelt iets moois mee te maken. Wij moeten
kunnen zeggen: vertrouw ons.â€�
David: â€œDie pot geld verdwijnt niet zomaar, dat moet ik weleens
uitleggen aan jonge bouwvakkers. Die zeggen: als het
voor mij eenmaal zover is, zal het geld wel verdwenen zijn.
Daarom moet je laten zien dat het ingelegde geld zorgvuldig
wordt beheerd. Inzicht in wat die pot geld betekent en oplevert
is nodig om vertrouwen terug te geven aan de jongere
generatie.â€�
Dat wantrouwen is volgens David deels een gevolg van
taal. â€œPensioenen zijn vaak uitgelegd in woorden die te ver
afstaan van de werkvloer. Ik weet nog goed hoe ik zelf moest
afleren om te praten als toezichthouder. Toen ik de eerste
bestuursvergadering binnenkwam, praatte ik de taal van
DNB. Dat werkte niet. David, even opnieuw beginnen, want
het is vakjargon, zeiden ze dan.â€�
13
�×j"�œ\^DŒ^ûA�×j"�œ\^DŒ^û@�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://o9bdPeTFAcUw8qS5wJ2AalcPI9pTg6wH3cw6_T1mACIÎ VáÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://kG9ML-dBziyuSNxSVVui6Pu5TrTLxaRVYjZlo5SOfm0ÍžîÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://napUtud8yhLUV-ZQ7a3RZJ2rly_xHoIQ2wPrpNqnJU0Í1?Í`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûé×‰EÚZHij heeft die les onthouden. â€œEen gebouw wordt nooit ongeveer
gebouwd. Een salaris wordt niet ongeveer overgemaakt.
Praat precies. Voor de bouwsector moet je dus precies en
concreet spreken. Niet in bestuurstaal, maar met woorden
die direct landen.â€�
Paula Verhoef erkent dat de communicatieopgave met het
nieuwe pensioenstelsel alleen maar groter wordt.
â€œIn de nieuwe wereld hebben we geen dekkingsgraad meer.
Daardoor komt het beleggingsverhaal dichter bij deelnemers
te liggen. Je moet straks aan deelnemers uitleggen dat je
dit jaar een negatief rendement hebt gemaakt, maar dat je
verwacht dat het de komende jaren wel weer herstelt.â€�
Van As vult aan: â€œDat is voor een bouwvakker vaak heel
moeilijk om te begrijpen. Die kijkt op zâ€™n mobiel en denkt:
ik had vorige maand 82.000 euro in de pot en nu 75.000.
Wie heeft het geld uit mijn pot gehaald? Dan moet iemand
kunnen uitleggen waarom dat niet betekent dat het misgaat.â€�
De kunst wordt om de werkelijkheid te vertellen zonder
onrust te voeden. Dat geldt ook voor de onrust in de wereld.
Oorlogen, marktspanningen, politieke schokken: onderwerpen
die steeds sneller doordringen in gesprekken over
pensioen. De vraag is hoe een fonds daarmee omgaat.
Hoe gaat een pensioenfonds daar dan mee om?
Paula Verhoef blijft nuchter. â€œWij zijn als pensioenfonds altijd
een langetermijnbelegger. Schokken op de markt moet je
zien in historisch perspectief. Het verleden leert dat de crises
zichzelf ook weer oplossen. Dat wil niet zeggen dat we achterover
leunen. Je mag van ons verwachten dat we echt wel
kijken wat er gebeurt in de wereld en wat voor effect dat heeft.â€�
Van As waarschuwt vooral tegen de reflex om snel te handelen.
â€œDe verleiding is groot om snel aan allerlei knoppen te gaan
draaien, maar dat is levensgevaarlijk. Pensioenfondsen hebben
een voordeel dat banken niet hebben: een pensioenrun
bestaat niet. Daardoor kun je rustiger blijven en verder kijken
dan de waan van de dag.â€�
Het gesprek verschuift naar de volgende generatie.
Hoe krijg je iemand van 28 zover dat hij pensioen
serieus neemt, terwijl wonen en vaste lasten alle aandacht
opslokken?
14
×‰	Ú 7cassandra://napUtud8yhLUV-ZQ7a3RZJ2rly_xHoIQ2wPrpNqnJU0Í1?Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûB×‰EÚœPaula is daar eerlijk over. â€œHet gaat niet om alles willen uitleggen,
maar om goed regelen. Zorgen dat ze erop kunnen
rekenen. Deelnemers hoeven niet allemaal experts te worden.
Volgens mij mogen ze ook gewoon vertrouwen op de basis.â€�
Van As kiest ook hier voor concrete taal. Hij probeert jongeren
uit te leggen dat collectiviteit en solidariteit geen abstracte
begrippen zijn. â€œSamen sta je sterk.â€� In de bouw is dat volgens
hem goed invoelbaar. â€œIn je eentje bouw je geen flat.
De verplichtstelling is dan ook een gouden greep geweest;
dat iedereen meedoet.â€�
Dat woord â€˜verplichtstellingâ€™ ligt politiek gevoelig. Van As ziet
dat ook. â€œDat is een jeukwoord voor veel mensen.â€� Toch blijft
hij erbij dat het een kostbaar goed is. Juist doordat iedereen
meedoet, deel je risicoâ€™s en blijft het stelsel stevig.
Het gesprek verschuift naar een ander fenomeen: de groei
van het aantal zzpâ€™ers.
75jaar
15
�×j"�œ\^DŒ^ûC�×j"�œ\^DŒ^ûB�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://yY3MaaClOGZwXFuqLliopUbz6cHPJCyX2uTPVVOlk74Î óÙÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://F7YmGJmsGZGOLDVOJx68oeJ_CVuiblM1Zwnr4ay_EGUÍ¸èÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://t-ouhf7Rwd0Fzb0IgObn-GTIOirC-P3_1tZKLlnkmPoÍ9ªÍ`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûë×‰EÚ·Paula Verhoef: â€œDit is een ingewikkeld dossier. Ik voel me
verantwoordelijk dat zzpâ€™ers ook een oudedagvoorziening
hebben. Maar dat is best lastig te verkopen, zelfs in eigen
kring. Dan noemen zzpâ€™ers een flink bruto bedrag dat ze
verdienen per maand. Maar als ik met ze ga rekenen over
wat zij opzij moeten zetten, ontdekken ze al heel snel dat ze
netto nog minder overhouden dan in loondienst.â€�
Van As zegt het nog scherper. â€œZelfstandigen zonder pensioen,
noemen wij hen. Dat kan leiden tot schrijnende gevallen
als er voor de oude dag niets geregeld is. Mensen onderschatten
vaak hoeveel geld nodig is om na hun pensioen door te
leven. Dan denken ze dat 200.000 euro op een bankrekening
genoeg is voor de oude dag. Maar die twee ton is zo opgebrand.
Rondkomen van AOW redt bijna niemand.â€�
Een gesprek tussen de scheidend directeur en zijn
opvolger is een warm gesprek. Dat blijkt nog het meest
uit de manier waarop zij over elkaar spreken.
David van As: â€œIk had geen leukere opvolging kunnen bedenken.
Afscheid nemen brengt ook emotie mee. Juist daarom
vind ik het belangrijk dat er een goede opvolger staat.
Daarom is het leuk dit interview samen doen.â€�
Paula Verhoef spreekt met eenzelfde warmte over haar
voorganger. Ze bellen nog regelmatig. â€œIk ben als directeur
alleen in die functie, dus soms is het heel fijn om even te bellen.
Dan gaat het over een dilemma, een vraag of gewoon
een situatie waarbij ervaring helpt: hoe zou jij dat doen of
wat vind je ervan?â€�
Van As kan zich prima vinden in die rol: â€œHet orakel van
Apeldoorn? Haha, dat niet, maar ik vind het echt heel leuk
af en toe een vraagbaak te zijn. Maar ik aanvaard ook dat ik
een terugtrekrol pak. Ik vind het afscheid nemen totaal niet
moeilijk, omdat ik weet dat een heel goed iemand de zaak
overneemt. Ik heb heel veel vertrouwen in Paula.â€�
Die toon krijgt extra lading omdat Van As ook vertelt waarÃ³m
hij afscheid neemt. Zonder veel omhaal zegt hij dat Parkinson
een rol speelt en dat bewegen moeilijker wordt. Hij neemt
geen afscheid omdat hij uitgekeken is. Eerder omdat zijn
leven daarom vraagt.
David haalt een spreuk aan die zijn verlovingskaart al sierde:
â€œIn het heden ligt het verleden, in het nu wat worden zal.â€�
16
×‰	Ú 7cassandra://t-ouhf7Rwd0Fzb0IgObn-GTIOirC-P3_1tZKLlnkmPoÍ9ªÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûD×‰Eª75jaar
17
�×j"�œ\^DŒ^ûE�×j"�œ\^DŒ^ûD�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://VRyQ9-vg8UHt7_WFVl-0XoYj52FG_SP8EoBfpxhcQ9gÎ OÙÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://9PXN5oRCTBvqmSfCoRAr3n9zDsoaPRt7rMbejLIHOBEÍ{eÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://9ECpfOG7VG4R_7oxoT5Pb5dtlVfhDsGSnGT5yeziX6wÍ'ÿÍ`�ÍjÍ �×j"��\^DŒ^ûí’× ��×j"�ž\^DŒ^ûð� ÍÍÚ�%�9×�H«http://v.Ch×�×�Ðˆ× ��×j"�ž\^DŒ^ûï� ÍVÍf�0�9×�H«http://v.Ch×�×�Ðˆ×‰E¬7575jaar
18
×‰	Ú 7cassandra://9ECpfOG7VG4R_7oxoT5Pb5dtlVfhDsGSnGT5yeziX6wÍ'ÿÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûF×‰EÚ	0â€œEn de Nederlander schiep Nederland..â€�
5
r
Tegen het water in: hoe de bouw in Nederland begon
Wie de geschiedenis van de Nederlandse bouw wil begrijpen,
moet niet beginnen bij baksteen of beton, maar bij modder.
Bij mest. Bij aangeslibde klei. En bij mensen die besloten niet
weg te trekken, maar te blijven en te bouwen.
Lang voordat er sprake was van een staat, van steden of
van architectuur als discipline, woonden mensen op de
kwelders langs de Waddenzee. Het land overstroomde
regelmatig. Stormvloeden spoelden alles weg wat niet
stevig genoeg was. Toch bleven ze. En dus ontstond een van
de eerste collectieve bouwprojecten van Noordwest-Europa:
de terp.
In wat nu Friesland en Groningen is, werden vanaf circa 500
v.Chr. kunstmatige woonheuvels opgeworpen, wierden of
terpen. Geen architect tekende ze. Geen overheid subsidieerde
ze. Ze groeiden organisch, generatie na generatie.
Iedere laag mest, klei en huisafval verhoogde het maaiveld
een beetje. Iedere bewoner droeg bij.
Wat hier ontstond, is typisch Nederlands en zou dat eeuwen
blijven: bouwen als antwoord op water. En bouwen
als collectieve noodzaak.
Het eerste huis: skelet, leem en riet
De woningen op de terp waren geen hutten in primitieve
zin. Ze hadden een doordachte constructie. Het zogeheten
hallenhuis; een langgerekt gebouw waarin mensen en vee
onder Ã©Ã©n dak leefden, was gebaseerd op een houten skelet.
Zware eiken staanders droegen het dak. De wanden bestonden
uit vlechtwerk van wilgentenen, aangesmeerd met leem.
Dit was geen armoede, maar juist een slimme techniek.
Het skelet droeg de last; de wanden waren invulling.
Dat principe met een dragende structuur en niet-dragende
gevels zou tot in de moderne bouw blijven bestaan.
Het gereedschap was eenvoudig maar effectief:
houten hamers, ijzeren bijlen, messen, houten pennen.
Verbindingen werden gemaakt met pen-en-gatconstructies.
Spijkers waren schaars en kostbaar. Houtverbinding was
vakmanschap; archeologen vinden nog altijd de sporen
â€œEn de Nederlander
schiep Nederland..â€�
In wat nu Friesland en Groningen
is, werden vanaf circa 500
v.Chr. kunstmatige woonheuvels
opgeworpen, wierden of
terpen. Geen architect tekende
ze. Geen overheid subsidieerde
ze. Ze groeiden organisch,
generatie na generatie.
Iedere laag mest, klei en huisafval
verhoogde het maaiveld
een beetje. Iedere bewoner
droeg bij.
19
�×j"�œ\^DŒ^ûG�×j"�œ\^DŒ^ûF�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://HeNIR0qJzEpG0O0nC7Z-QQsUHvdHqNPe2XcWoxA5xBMÎ käÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://m3vm40JK0nic2itXraKu9kKKbpDSZDe_OultAU_MVKIÍ�ŽÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://bzjIilP9Hqt_35ZTdT1tOVqt6kcPDoJCbuc_-Mdu-ZAÍ)Í`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûñ×‰EÚvan die kennis: zorgvuldig geplaatste paalkuilen, symmetrische
plattegronden. Hier werd niet zomaar wat neergezet.
Hier werd nagedacht.
Bouwen zonder diploma
Opvallend is dat er in deze vroege periode nog geen
beroepsgroep â€˜bouwersâ€™ bestond. Iedereen bouwde.
Kennis werd mondeling doorgegeven. De bouw was onderdeel
van het boerenbestaan.
Toch ontstond er al specialisatie. Niet iedereen kon een
dragende kapconstructie maken. Niet iedereen wist hoe
je een terp stabiel hield. Er waren mensen met meer
ervaring, meer inzicht, voorlopers van wat later meestertimmerlieden
zouden worden. Bouwen was hier min of meer
een sociaal contract. Wie zijn deel van de terp niet ophoogde,
bracht ook de buren in gevaar. Collectieve veiligheid
begon letterlijk vanaf de grond.
Dijken: de eerste infrastructuur
Vanaf ongeveer de 10e eeuw veranderde het landschap
drastisch. Kleine terpen maakten plaats voor grootschaliger
waterwerken. In plaats van individuele verhogingen kwam er
een collectieve ingreep: de dijk.
Langs de kust van het huidige Noord-Holland en verder
naar het zuiden werden aaneengesloten dijken aangelegd.
Dat was geen dorpsproject meer, maar een regionale organisatie.
Hier ontstonden de voorlopers van waterschappen; een
unieke bestuursvorm die tot op de dag van vandaag bestaat.
20
×‰	Ú 7cassandra://bzjIilP9Hqt_35ZTdT1tOVqt6kcPDoJCbuc_-Mdu-ZAÍ)Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûH×‰EÚÎEen dijk bouwen betekende grond verplaatsen op enorme
schaal. Met schop, kruiwagen, mand en spierkracht.
De organisatie was minstens zo belangrijk als de techniek.
Wie leverde arbeid? Wie betaalde? Wie controleerde?
Het antwoord was typisch Nederlands: gezamenlijke verantwoordelijkheid,
maar met strenge regels. Wie zijn dijkdeel
niet onderhield, kreeg een boete. De bouw werd hier voor
het eerst institutioneel.
Hout als levensader
Tot ver in de middeleeuwen bleef hout het dominante
bouwmateriaal. Eiken uit lokale bossen, later geÃ¯mporteerd
hout uit ScandinaviÃ«. Hout was flexibel, relatief licht en
geschikt voor een drassige bodem. Maar hout had ook
een nadeel: brand. Steden die later zouden ontstaan,
werden herhaaldelijk verwoest door vuur. Dat zou uiteindelijk
leiden tot strengere bouwvoorschriften en de opkomst
van steen.
In deze vroege periode zien we al een terugkerend patroon:
elke ramp leidt tot technische innovatie. Overstroming?
Hogere terp. Dijkdoorbraak? Sterkere kering. Brand? Steen.
De Nederlandse bouwgeschiedenis is geen rechte lijn van
vooruitgang, maar een reeks antwoorden op crises.
Het landschap als bouwplaats
Wat deze periode bijzonder maakt, is dat de bouw niet alleen
gebouwen betrof, maar het hele landschap. Sloten werden
gegraven om water af te voeren. Kavels werden ontgonnen
in lange stroken met een verkavelingspatroon dat vandaag
de dag nog zichtbaar is in het Groene Hart.
Wie vanuit de lucht kijkt naar het veenweidegebied rond
Gouda ziet nog altijd die middeleeuwse ontginningsstructuur:
lange, smalle percelen, haaks op de ontginningsbasis.
Dat patroon is een bouwkundige beslissing uit de 11e en
12e eeuw.
Geen architect, wel ontwerp
Het is verleidelijk om architectuurgeschiedenis te laten
beginnen bij grote namen en monumentale gebouwen. Maar
de essentie van de Nederlandse bouw ligt in deze anonieme
fase. Hier ontstond de mentaliteit die later ook bij iconen
zichtbaar zou zijn: pragmatisch, technisch inventief, collectief
georganiseerd.
21
�×j"�œ\^DŒ^ûI�×j"�œ\^DŒ^ûH�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://X-NOziSPAt8pKElvkz2C2QU3won_oibY1A-QhoJSCXIÎ îÙÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://tb1oebt6k-i5dIPWOpmozcovO0pHP6b7vkEFIInlV5UÍŸÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://5w7uHo3ToSrZLxCuK0O_5BJFhdiSBy2kxgNrY96bSK8Í,èÍ`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûó×‰E×‰	Ú 7cassandra://5w7uHo3ToSrZLxCuK0O_5BJFhdiSBy2kxgNrY96bSK8Í,èÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûJ×‰EÚ{De eerste bouwers waren geen visionairs op papier.
Ze tekenden niet. Ze rekenden niet in betonspanningen.
Maar ze begrepen krachten, waterdruk, draagvermogen.
Hun ontwerp was empirisch. Wat instortte, werd anders
opgebouwd. Wat bleef staan, werd herhaald.
De erfenis
Je kunt er natuurlijk luchthartig over doen, maar eigenlijk
bouwen we nog steeds verder op wat we in die tijd hebben
geleerd.
Ten eerste: we bouwen als bescherming. Veiligheid is geen
luxe, maar fundament. Ten tweede: collectieve organisatie
rond bouw en onderhoud. Ten derde: aanpassing aan slappe
bodem. Funderen op palen is geen moderne uitvinding,
maar een middeleeuwse noodzaak met wortels in deze tijd.
En misschien het belangrijkste: de overtuiging dat het
landschap maakbaar is, mits je bereid bent samen te
werken.
Die overtuiging zou eeuwen later leiden tot droogmakerijen,
tot de Afsluitdijk, tot Deltawerken.
23
�×j"�œ\^DŒ^ûK�×j"�œ\^DŒ^ûJ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://TASJL9ELr60lNTO_ELB0FMntmWtGuAkDGQMqGtCnVlIÎ Ê›Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://lQprACIOxoMgNvzNZSvXPjIj-EhRRmxk0__9FhlSPuoÍ‚IÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://RLpI50s9R6o8r4EqMGTmdyIGIEHjpx7EVzhr5iTYy5YÍ'©Í`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûõ×‰E×‰	Ú 7cassandra://RLpI50s9R6o8r4EqMGTmdyIGIEHjpx7EVzhr5iTYy5YÍ'©Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûL×‰EÚ,1945-1951
Uithuilen en opnieuw beginnen
In het voorjaar van 1945 rook Nederland naar stof, roet en
puin. De bevrijding bracht opluchting, maar de oorlog had
vreselijke wonden geslagen. In Rotterdam was het centrum
al vijf jaar eerder weggevaagd, in Arnhem lagen complete
wijken in brokken, in Nijmegen en Middelburg was de schade
immens. Bruggen waren opgeblazen, spoorlijnen vernield,
havens ontwricht. Wat nog overeind stond, was vaak onbewoonbaar.
Herbouwen
werd een logistieke nachtmerrie: aan alles was
een tekort: baksteen, staal, hout, glas, cement. Veel vaklieden
waren omgekomen of verzwakt teruggekeerd uit dwangarbeid.
Machines waren verouderd of gevorderd.
Van improvisatie naar organisatie
De eerste maanden na de bevrijding draaiden om improvisatie.
Gemeenten hergebruikten bakstenen uit ingestorte
panden. Metselaars werkten met gemengde partijen
steen; timmerlieden verwerkten kromgetrokken balken.
Houten noodwoningen werden in rijen geplaatst op braakliggende
terreinen, bedoeld als tijdelijke oplossing, maar
vaak jaren later nog steeds in gebruik.
De woningnood liep op tot enkele honderdduizenden woningen.
Bouwen werd een nationale prioriteit. De rijksoverheid
nam een centrale rol in de coÃ¶rdinatie van wederopbouw op
zich; de staat regelde materiaaltoewijzing, vergunningen en
financiering. Gemeenten kregen instructies, aannemers opdrachten.
De bouw werd tijdelijk een semi-geplande sector.
Voor bouwbedrijven betekende dit een verschuiving.
Waar voor de oorlog nog veel lokaal en kleinschalig werd
gewerkt, ontstond nu een systeem waarin grotere aannemers,
die logistiek en organisatie aankonden, de voorkeur kregen.
Zo werd de basis gelegd voor bedrijven die later uitgroeiden
tot nationale spelers.
Puin als grondstof
Een opvallend kenmerk van de eerste wederopbouwjaren
was hergebruik. Miljoenen bakstenen werden schoongeklopt
en opnieuw verwerkt. Puin werd vermalen voor beton.
Het leverde vaak een variabele kwaliteit. Metselwerk was
Affiche van H.A.R.K.
(Nationale Hulpactie Roode
Kruis) â€œGeef gereedschap
voor den opbouw van
Nederland aan Volksherstel.
25
�×j"�œ\^DŒ^ûM�×j"�œ\^DŒ^ûL�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://JK-cuMHyuntIwsTNkF3GRa4t1fBoonu5Y9ljfNPk_sAÎ HùÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://znnefayxQaAcIHGmbSwgNa9GO9hlpyU9EJwk0tCEGLoÍ‘EÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://AjBRgCmWxOuVgx5zK42l-O-9MeYicVxDzFFqImvF_E0Í*ŒÍ`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûø×‰EÚVsoms minder homogeen, betonmengsels minder voorspelbaar.
Constructieve veiligheid was een zorg, maar de urgentie
van huisvesting woog zwaarder. Bouwtoezicht bestond,
maar vooral pragmatisch, gericht op bruikbaarheid. In deze
periode ontstond de behoefte aan standaardisatie.
Improvisatie betekende te veel variatie en dus: hogere kosten
en meer faalkansen.
Rotterdam als laboratorium
Rotterdam werd een nationaal laboratorium. Het Basisplan
voor de binnenstad, ontwikkeld vÃ³Ã³r de oorlog en aangepast
na 1940, koos voor een radicaal andere opzet dan het vooroorlogse
stratenpatroon. Brede verkeersaders, functionele
zones, ruimte voor moderne utiliteitsbouw. Voor de bouwsector
was dit een schaalsprong.
Niet alleen woningen, maar ook kantoren, warenhuizen en
infrastructuur moesten in hoog tempo verrijzen. Beton en
staal kregen een prominente rol.
26
×‰	Ú 7cassandra://AjBRgCmWxOuVgx5zK42l-O-9MeYicVxDzFFqImvF_E0Í*ŒÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûN×‰EÚ Traditioneel metselwerk bleef belangrijk, maar werd steeds
vaker gecombineerd met moderne constructies. De bouwplaats
werd een georganiseerde productielocatie met een efficiÃ«nter
gebruik van materialen en een betere logistieke planning.
Arbeid en discipline
De arbeidsomstandigheden in deze jaren waren zwaar.
Lange dagen, fysieke arbeid, beperkte mechanisatie.
Veiligheidsvoorzieningen waren minimaal. Ongevallen waren
ingecalculeerde risicoâ€™s.
Toch groeide ook hier organisatie. Bouwvakbonden wonnen
terrein. Lonen werden collectief besproken, werktijden
gereguleerd. De eerste naoorlogse jaren markeren dan ook
het begin van een verschuiving: van losse bouwprojecten
naar een samenhangend systeem van regelgeving, arbeidsafspraken
en financiÃ«le structuren. In deze periode is niet
geheel toevallig ook het Bedrijfstakpensioenfonds voor de
Bouwnijverheid opgericht (23 januari 1951).
1951 als omslag
Vanaf 1951 wordt de wederopbouw steeds meer planmatig.
De ergste nood is gelenigd, internationale handel herstelt,
staal en cement zijn beter beschikbaar. Nu kan er worden
vooruitgedacht. De woningproductie wordt opgeschaald
met behulp van standaardtypen. Plattegronden worden herhaald,
bouwdetails gestroomlijnd. Gemeenten ontwikkelen
uitbreidingsplannen die niet alleen herstel beogen, maar
ook groei faciliteren. Voor de bouwsector betekent dit een
nieuwe stap in professionalisering: investeren in materieel en
werkwijze. Organisatie en planning worden net zo belangrijk
als vakmanschap.
Meer dan stenen
Wat deze periode bijzonder maakt, is het besef dat bouwen
meer dan een technische activiteit was. Het werd een morele
onderneming. Een huis betekende stabiliteit, gezin, toekomst.
Voor de politiek werd volkshuisvesting het symbool van
sociale cohesie. Van het herstel van vertrouwen in overheid
en samenleving. In een land dat net bezetting en hongerwinter
had doorstaan, werd een nieuwe woning symbool
van wedergeboorte.
Doorwerking naar later
Veel van wat na 1951 vanzelfsprekend lijkt, vindt zijn
oorsprong in deze eerste zes naoorlogse jaren. De bouwsector
leert dat schaal noodzakelijk is bij grote opgaven, dat organisatie
even belangrijk is als ambacht en: bouwen is altijd politiek.
27
�×j"�œ\^DŒ^ûO�×j"�œ\^DŒ^ûN�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://LpWhtvfaQbg7b9AEeji3OrVfHsbS2oqIW8vB9lzCmWkÎ ŒnÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://hxw9-9cHbO8UMXY4sl2wuYgD89miYsEzkibFicjCQCUÍ‚Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://aSZQe-prdNK4y3SEUES5OH4FEktmxAP_WhkluwDd4lAÍ,MÍ`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûú×‰EÚ ôRonde dissel
De ronde dissel of gootdissel
werd gebruikt om
balken uit te hollen tot houten
dakgoten.
Na het aanbrengen van
groeven verwijderde de
timmerman het hout met dit
gereedschap. Het gebruik
verdween rond het midden
van de 20e eeuw.
28
×‰	Ú 7cassandra://aSZQe-prdNK4y3SEUES5OH4FEktmxAP_WhkluwDd4lAÍ,MÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûP×‰EÚ ñBoardschaaf
De boardschaaf was
bedoeld voor zachtboard, dat
bij bewerking snel rafelde.
Met dit gereedschap konden
platen netjes worden
gesneden en van
schuine kanten voorzien,
bijvoorbeeld voor plinten.
In gebruik tot circa 1970.
75jaar
29
�×j"�œ\^DŒ^ûQ�×j"�œ\^DŒ^ûP�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://XPf2ZznZFXOfHxAfzOcBRxCQn35pr9cWilDZzzINOxQÎ IÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://gA0mp7oBb5pr-ZGHTMSy3LMCwQ8IAp9S0LpMd8-1_bEÍ�=Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://8MkGGnwrzCP9DHTwIOkkgVONSqqWpc6ws35rcs1spUoÍ)Í`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûü×‰EÚ–1951-1965
Beton, schaal en de geboorte van de bouwindustrie
De eerste jaren na de oorlog stonden in het teken van
improvisatie en herstel; vanaf 1951 begint de systematische
productie. De woningnood is nog steeds hoog, maar de
ergste schaarste is voorbij. Staal en cement worden beter
beschikbaar, de economie trekt aan, en de overheid stuurt
nadrukkelijk op opschaling.
Van ambacht naar systeem
De jaren vijftig markeren de overgang van ambachtelijke
bouw naar industriÃ«le organisatie. Metselwerk blijft, maar
constructief verschuift het zwaartepunt naar gewapend beton.
Beton is relatief goedkoop, lokaal te produceren en ideaal
Wederopbouw van Rotterdam
Bouwvakkers aan het werk;
op de achtergrond de
Maasbruggen en de Hef.
De foto is gemaakt door
de bekende Nederlandse
fotograaf Willem van de Poll.
voor standaardisatie. Het maakt grotere overspanningen
mogelijk en verkort de bouwtijd aanzienlijk.
Aannemers investeren in materieel: torenkranen, betonmixers,
hijsinstallaties. De bouwplaats verandert van een verzameling
handwerkslieden in een logistiek georganiseerde productielocatie.
Planning, materiaalstromen en seriematige uitvoering
worden doorslaggevend.
Bedrijven als Heijmans en Ballast Nedam groeien in deze periode
uit van regionale spelers tot landelijke ondernemingen.
Ze ontwikkelen eigen technische afdelingen, calculatiebureaus
en projectleidingteams. De bouw wordt een bedrijfstak met
managementlagen.
30
×‰	Ú 7cassandra://8MkGGnwrzCP9DHTwIOkkgVONSqqWpc6ws35rcs1spUoÍ)Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûR×‰EÚ€De opkomst van systeembouw
Met de groeiende productie ontstaat behoefte aan
herhaalbaarheid. Woningtypen worden gestandaardiseerd;
plattegronden keren terug in verschillende steden. Dit is het
begin van systeembouw: een combinatie van vaste maatvoering,
herbruikbare bekistingen en repeterende constructie-elementen.
Prefab-elementen,
eerst vloeren en wanden en later complete
bouwdelen, worden in fabrieken geproduceerd en op locatie
gemonteerd. Dit vermindert afhankelijkheid van weersomstandigheden
en verlaagt de bouwkosten.
Voor vakmensen betekent dit geen verdwijning van ambacht,
maar een verschuiving. Precisie en maatvastheid worden
belangrijker. Toleranties worden smaller. De rol van uitvoerder
groeit: coÃ¶rdinatie wordt een vak op zich.
Architectuur onder invloed van productie
Het modernisme sluit naadloos aan bij deze industriÃ«le
logica. Architecten als Cornelis van Eesteren en J.J.P.
Oud benadrukken rationaliteit, functionaliteit en heldere
structuren. Wijken worden ontworpen met repetitie in
gedachten. Licht, lucht en ruimte zijn niet alleen idealen,
maar ook efficiÃ«nt in uitvoering. Er ontstaat een esthetiek
van eenvoud: strakke gevels, repeterende ramen, galerijen,
portiekflats.
Veiligheid en professionalisering
Met de schaalvergroting groeit het besef van risico.
Hogere gebouwen, zwaarder materieel en grotere ploegen
maken ongevallen kostbaarder. De eerste structurele
maatregelen verschijnen op de bouwplaats: betere steigers,
helmgebruik, instructies. Vakbonden drukken op verbetering
van arbeidsvoorwaarden. Collectieve afspraken over loon,
werktijd en verzekering stabiliseren de sector.
Een nieuwe sector
Tussen 1951 en 1965 transformeert de Nederlandse bouw
van een herstelbedrijf naar een georganiseerde industrie.
De combinatie van overheidssturing, technologische
innovatie en ondernemerschap creÃ«ert een uniek model:
sterk gereguleerd, productief, sociaal en marktgericht.
31
�×j"�œ\^DŒ^ûS�×j"�œ\^DŒ^ûR�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://pq_e5uhVvdVTCZi2Bp9hOI1Z81yCaHNweP8vtYY8CaQÎ W™Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://eFoIAH_XQPXl79zHWngYAKO6r-vxxV1LtkReFSoHfAsÍ§;Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://W5xuNunSx713ZFl-vJaOLVn-9YhfX5JBF45oCrX2ACMÍ8vÍ`�ÍjÍ �×j"�ž\^DŒ^ûþ‘× ��×j"�ž\^DŒ^ü � ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚáHourglass, gelegen in het hart van de Zuidas, is een opvallend
kantoorgebouw met meerdere huurders, bekend om
zijn innovatieve architectuur en duurzame ontwerp.
Deze levendige locatie biedt gemakkelijke toegang tot hoogwaardige
voorzieningen en uitstekende openbaarvervoersverbindingen,
waardoor het een toplocatie is voor bedrijven
die op zoek zijn naar een toekomstbestendige werkplek.
Als onderdeel van het Bouwinvest Office Fund belichaamt
Hourglass de focus van het fonds op flexibiliteit, waardecreatie
op lange termijn en duurzaamheid, en draagt het bij
aan de blijvende aantrekkingskracht en veerkracht van de
Amsterdamse kantorenmarkt.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
32
×‰	Ú 7cassandra://W5xuNunSx713ZFl-vJaOLVn-9YhfX5JBF45oCrX2ACMÍ8vÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûT×‰Eª75jaar
33
�×j"�œ\^DŒ^ûU�×j"�œ\^DŒ^ûT�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://xcYzfn7ocofB1zB1Nta_43aXCtMfwSgZeUNnshGtJlcÎ +ýÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://jdziZ5D62ckxJMYK9Z6MADMRIqSZ8-_tjjIlPipGQW4Í¸CÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://fvhbsZSv9s83lPOALp6nPhhzs1XEKLmpy8Q6-299ofkÍ8€Í`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚí1965-1975
Hoogbouw, schaalvergroting en de eerste barsten in het
modernistische ideaal
Halverwege de jaren zestig bevindt de woningproductie
zich op een hoog niveau en groeien de Nederlandse steden
explosief. Voor de bouwsector betekent dit: groter, hoger,
sneller. Waar eerder herbouw van bestaande wijken centraal
stond, komen nu grootschalige uitbreidingswijken, hoogbouwflats
en infrastructuurprojecten. De innovaties van de
jaren vijftig, met prefab-elementen, beton en staal, worden
toegepast op een schaal die voorheen ondenkbaar was.
Hoogbouw als antwoord op woningnood
Stedelijke druk en bevolkingstoename dwingen tot verticale
groei. De eerste serieuze hoogbouwprojecten van meer dan
tien verdiepingen verrijzen in Amsterdam, Rotterdam en Den
Haag. Het idee is eenvoudig: met minder grond kan meer
woonruimte worden gecreÃ«erd. Portiekflats, galerijflats en
torenflats kenmerken het straatbeeld.
Hoogbouw is niet alleen een technische uitdaging. Funderingen
moeten vaak drassige grond dragen, prefab-elementen
moeten exact passen. Ook logistiek moet alles kloppen.
De bouwsector investeert in mechanisatie en in coÃ¶rdinatie
van grote teams. Bedrijven als Ballast Nedam en Heijmans
spelen een centrale rol in het realiseren van deze megaprojecten.
34
×‰	Ú 7cassandra://fvhbsZSv9s83lPOALp6nPhhzs1XEKLmpy8Q6-299ofkÍ8€Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûV×‰Eª75jaar
35
�×j"�œ\^DŒ^ûW�×j"�œ\^DŒ^ûV�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://jhVKHfJr8eG8ry07eI7ZFtSbTFdprjQwxuiSUCxKf_4Î yÝÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://fXAIcACNmZuSjie3_f3arEih4dA9-Vd-htfPwrM10zEÍœ„Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://vlvI2ByT8PPXaUay_MZ3SfV0SXjHSmTvax11xuIN41oÍ.,Í`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚ’Modernisme onder druk
Architectonisch blijft het modernistische ideaal dominant:
rationeel, functioneel en sociaal geÃ«ngageerd. Stedenbouwkundigen
zoals Cornelis van Eesteren benadrukken nog
steeds licht, lucht en open ruimte. Groene zones, speelplaatsen
en voorzieningen moeten het wonen gezond maken.
Maar de schaalvergroting legt het modernisme onder
druk. Het oorspronkelijke sociale idee dat herhaling en rationele
planning welzijn zouden bevorderen botst met de
werkelijkheid. In hoogbouwflats ontstaan sociale problemen:
anonimiteit, geluidsoverlast en beperkte interactie. Bewoners
voelen zich niet altijd betrokken bij hun omgeving, ondanks
de intenties van de stedenbouw.
Technische innovatie en professionalisering
Deze periode is ook een hoogtepunt van technische innovatie
in de praktijk. Betonvloeren worden met hijskranen geplaatst;
prefab-wanden en betonnen gevels maken snelle bouw
mogelijk. Kranen, betonpompen en transportlogistiek vormen
een netwerk van techniek dat het bouwproces steeds meer
industrialiseert.
Tegelijkertijd groeit het besef van veiligheid. Hogere gebouwen,
zwaarder materieel en grotere ploegen betekenen
hogere risicoâ€™s. Vakbonden en verzekeraars beginnen
protocollen af te dwingen: helmgebruik, valbeveiliging en
inspecties worden geleidelijk standaard.
Het vakmanschap verandert: precieze maatvoering, kennis
van prefab-elementen en coÃ¶rdinatievaardigheden zijn nu
cruciaal. De uitvoerder wordt een regisseur, niet alleen een
ambachtsman. Dit legt de basis voor de professionele bouworganisatie
van later decennia.
Sociaal-financiÃ«le structuur
Ook financieel professionaliseert de sector. Pensioenfondsen
en corporatiefondsen groeien, deels gevoed door de opschaling
van woningproductie. Deze fondsen zijn niet alleen
vangnetten voor werknemers; ze financieren ook onderhoud,
renovatie en toekomstige projecten. Op deze manier ontstaat
de relatie tussen productie, inkomen en langetermijnplanning.
De bouwsector leert een fundamentele les: schaal zonder financiÃ«le
en organisatorische ondergrond is instabiel. De jaren
zestig tonen dat snelheid en hoogte aantrekkelijk zijn, maar
dat zonder beheer en sociaal beleid projecten kwetsbaar zijn.
36
×‰	Ú 7cassandra://vlvI2ByT8PPXaUay_MZ3SfV0SXjHSmTvax11xuIN41oÍ.,Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûX×‰EÚdVooruitblik en lessen
De periode 1965-1975 laat een dubbel beeld zien: technisch
meesterschap en organisatorische groei versus de eerste
sociale spanningen. Hoogbouw en prefab maken snelle
productie mogelijk, maar anonimiteit, standaardisatie en
onderhoudsdruk leggen nieuwe uitdagingen op.
Voor de bouwprofessionals van vandaag is dit inzicht
relevant. Innovatie in materialen en technieken moet altijd
samengaan met oog voor gebruik, leefomgeving en financiÃ«le
duurzaamheid. De lessen van toen werken door in alle latere
stedelijke uitbreidingen, Vinex-wijken en herstructureringen
van de 21e eeuw.
75jaar
37
�×j"�œ\^DŒ^ûY�×j"�œ\^DŒ^ûX�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://OJT3o3jpBRUOPAncYduSicz5KoYae9bFjvnxetZzzyUÎ žÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://WR9AqC4jajsQ3rtXdvUBPNsrBJdVMX1ADyFvskx_2B4Í{Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://KuN6p1ey58jvzugBrgzJcIX_eh8BPLKcDQ9cQYh0PDAÍ(Í`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚ/1975-1990
Veiligheid, vakbonden en sociale vangnetten
Tussen 1975 en 1990 bevindt de Nederlandse bouwsector
zich op een kruispunt van technologische vooruitgang, groeiende
schaal en toenemende maatschappelijke verantwoordelijkheid.
De hoogbouwprojecten van de voorgaande decennia
hebben de sector geleerd dat er meer is dan het streven naar
technische perfectie: de menselijke factor, sociale veiligheid
en weloverwogen financieel beleid zijn even cruciaal.
Veiligheid als standaard
Veiligheid is niet langer optioneel; dat besef groeit in de
jaren zeventig en tachtig. Ongevallen op de bouwplaats zijn
niet alleen tragisch zijn, maar brengen enorme economische
kosten met zich mee. Statistieken tonen dat in 1975 gemiddeld
Ã©Ã©n op de vijf bouwvakkers jaarlijks letsel opliep tijdens werk.
Het gevolg is een eerste systematische invoering van veiligheidsnormen.
Een bouwhelm wordt verplicht; valbeveiliging
bij hoogbouw en steigers wordt standaard, veiligheidsinstructies
en controles worden dagelijkse praktijk.
Ook het toezicht wordt professioneler: bedrijfsinspecteurs en
gecertificeerde veiligheidscoÃ¶rdinatoren zijn gemeengoed,
en verzekeraars eisen naleving van protocollen voordat ze
projecten accepteren.
De bouwplaats is niet langer een plek waar stoerheid en
improvisatie centraal staan, maar een georganiseerde
38
×‰	Ú 7cassandra://KuN6p1ey58jvzugBrgzJcIX_eh8BPLKcDQ9cQYh0PDAÍ(Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûZ×‰Eª75jaar
39
�×j"�œ\^DŒ^û[�×j"�œ\^DŒ^ûZ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://tuwdzcSVsqeYfeJwEonCBI68cQbIs5ETMWIAt0ZBMZEÎ )=Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://O_tYXWr1Kc4kqxVfukYgSa7tTjsz58RFtUjrl-ALA7gÍ‹Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://jawRCcqhg1jUZthEfXTDXH2vbzEZpDOgAp-4seHRNpYÍ&øÍ`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚoomgeving waar proces, discipline en verantwoordelijkheid
hand in hand gaan. Het vakmanschap verandert: een uitvoerder
die veiligheid negeert, wordt even zwaar afgerekend als
een timmerman die slecht werk levert.
De kracht van vakbonden
Parallel aan technische verbeteringen groeit de sociale
organisatie van de sector. Vakbonden spelen een cruciale
rol in het professionaliseren van arbeid. Ze onderhandelen
over loon, werkuren, pensioenbijdragen en verzekeringen,
en zorgen dat collectieve afspraken op alle bouwplaatsen
worden nageleefd.
Deze organisaties functioneren niet alleen als belangenbehartigers,
maar zorgen ook voor stabiliteit. Door duidelijke
afspraken kan de bouwsector grote projecten uitvoeren zonder
voortdurende conflicten. Dit is essentieel bij de realisatie
van grootschalige Vinex- en herstructureringswijken later in
de jaren negentig.
De vakbonden stimuleren scholing. Bouwvakkers leren
werken met prefab-elementen, mechanisch gereedschap,
veiligheidsprotocollen en later zelfs digitale hulpmiddelen.
Hierdoor ontstaat een professionaliseringsslag die de sector
zowel technisch als sociaal sterker maakt.
Sociale vangnetten en pensioen
Naast veiligheid en vakbondswerk ontstaan in deze periode
solide sociale vangnetten. Pensioenfondsen groeien door
de bijdragen van werkgevers en werknemers. Ze worden
gebruikt om uitkeringen te verzorgen, maar ook om de sector
40
×‰	Ú 7cassandra://jawRCcqhg1jUZthEfXTDXH2vbzEZpDOgAp-4seHRNpYÍ&øÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û\×‰EÚâfinancieel gezond te houden. Sommige fondsen investeren
rechtstreeks in woningbouw, renovatieprojecten en infrastructuur,
waardoor een circulair systeem ontstaat: productie
financiert sociale zekerheid, die op zijn beurt toekomstige
productie mogelijk maakt. Deze aanpak maakt de Nederlandse
bouwsector uniek.
Technologie, schaal en veiligheid gecombineerd
De jaren tachtig brengen ook technologische vooruitgang
die hand in hand gaat met veiligheid en arbeidsorganisatie.
Mechanische hijsinstallaties, betonpompen en later de eerste
CAD-systemen verminderen handmatig risico, verbeteren
precisie en versnellen bouwtijd. Dit maakt grootschalige
projecten haalbaar en veiliger dan voorheen.
Prefab wordt verder verfijnd. Betonvloeren, wanden en gevels
worden in gecontroleerde fabrieksomstandigheden geproduceerd,
waardoor de kans op fouten op de bouwplaats
kleiner is. De combinatie van technologie, vakmanschap en
regelgeving creÃ«ert een stabiel systeem: grote, complexe
projecten kunnen worden uitgevoerd zonder dat de menselijke
of financiÃ«le factor uit de hand loopt.
De overheid ondersteunt deze ontwikkeling actief. Wetgeving
rond arbeidsomstandigheden en veiligheid wordt aangescherpt,
subsidies en fiscale voordelen stimuleren woningcorporaties
en bouwbedrijven om te investeren in zowel
kwaliteit als arbeid. Politici zoals Henk Koning en lokale wethouders
sturen op zowel betaalbare woningen als naleving
van veiligheids- en vakbondsafspraken.
Lessen en doorwerking
De periode 1975-1990 toont een sector die balanceert tussen
snelheid en veiligheid, schaal en sociale verantwoordelijkheid,
innovatie en vakmanschap. Veiligheid wordt een integraal
onderdeel van het bouwproces. Vakbonden en collectieve
afspraken zijn noodzakelijke stabilisatoren. Sociale vangnetten
zoals pensioenfondsen dragen bij aan economische continuÃ¯teit
en sectorontwikkeling. Technologie wordt ingezet om
efficiÃ«ntie en veiligheid te verhogen. Het is de samenhang van
deze elementen die leiden tot een succesvolle bouwsector.
41
�×j"�œ\^DŒ^û]�×j"�œ\^DŒ^û\�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://vyE0ToFGe2untUB_jcr9-VVrCtTvryHdRFXcopy7rmYÎ @Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://e1qrIAPSrYm_i99eVliY8LnHOobim-FMGvIdr9o5ReAÍ‘qÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://xQQt-PAq6HeHGuVRXWjFS1cOFeDiePkkRv1r4urDMccÍ,gÍ`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü
×‰EÚ1990-2005
Vinex, marktwerking en efficiÃ«ntie
Aan het begin van de jaren negentig stond de Nederlandse
bouwsector voor een nieuwe uitdaging: de verschuiving
van overheidsgestuurde woningproductie naar marktgestuurde
uitbreiding. De woningnood bleef, maar de aanpak
veranderde. De overheid trok zich deels terug, corporaties
werden zelfstandiger, projectontwikkeling werd een marktaangelegenheid.
In deze periode ontstonden de Vinex-wijken:
grootschalige uitbreidingen aan de randen van steden,
ontworpen om snel en efficiÃ«nt woningen te realiseren voor
de groeiende bevolking.
Marktwerking en snelheid
De introductie van marktwerking had grote gevolgen voor
de bouwpraktijk. Waar in de wederopbouw nog sprake
was van centrale planning en overheidsregie, werden nu
kosten, marges en planning doorslaggevend.
Grote aannemers moesten concurreren op prijs en efficiÃ«ntie.
Projecten werden strak gestructureerd: prefab-elementen,
gestandaardiseerde plattegronden en just-in-time levering
maakten snelle bouw mogelijk.
Technische innovatie speelde een cruciale rol. Mechanisatie,
betonpompen, torenkranen en fabrieksmatige productie van
wanden, vloeren en daken zorgden ervoor dat Vinex-wijken
binnen enkele jaren konden verrijzen. Bouwplaatsen werden
logistieke knooppunten: materiaalstromen werden geoptimaliseerd,
transport van prefab-elementen gesynchroniseerd
en montagetijden geminimaliseerd.
Architectuur en leefomgeving
Vinex-wijken werden ontworpen met een visie op leefbaarheid,
maar ook met een nadruk op kostenefficiÃ«ntie.
Rijtjeshuizen, portiekflats en galerijflats wisselden elkaar af,
vaak aangevuld met waterpartijen, speelplaatsen en groene
zones. Functioneel modernisme werd gemengd met stedenbouwkundige
principes uit de wederopbouw: lichte, open
verkaveling en scheiding van functies, zij het minder rigide.
Architecten balanceerden tussen sociale idealen en productiewensen.
Dit leidde tot een spanningsveld: sommige
wijken werden succesvol geÃ¯ntegreerd, met een gevoel van
identiteit en gemeenschap; andere werden bekritiseerd
42
×‰	Ú 7cassandra://xQQt-PAq6HeHGuVRXWjFS1cOFeDiePkkRv1r4urDMccÍ,gÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û^×‰Eª75jaar
43
�×j"�œ\^DŒ^û_�×j"�œ\^DŒ^û^�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://1lwTfk6Fhn0NoCoKWQoi_Q2wp8co_wPqY1wGO7WFdPkÎ ¬ÞÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://5z7lL6X8jeatH8f5eoFi07FKqKlNmpYXdhIPqpv89YIÍ™`Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://mZCwOgVYDms1KA039MS4hBzDAN2wtJc3XEbZ_GfYoQ0Í*€Í`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚdvanwege monotone gevels, beperkte diversiteit en een
zekere anonimiteit. Toch bood de standaardisatie voordelen:
onderhoud werd makkelijker, renovatie was voorspelbaar en
bouwfouten konden sneller worden opgespoord en hersteld.
Sociale en organisatorische structuur
De jaren negentig markeren ook een consolidatie van sociale
vangnetten. Pensioenfondsen en cao-regelingen bleven de
bouwsector ondersteunen, ondanks de nadruk op marktwerking.
Voor werknemers betekende dit stabiliteit in een concurrerende
omgeving. Vakbonden behielden invloed, vooral
op arbeidsomstandigheden, loonafspraken en scholing.
Daarnaast werd duidelijk dat grootschalige Vinex-wijken
complexe coÃ¶rdinatie vereisten: wegen, groenvoorzieningen,
waterbeheer en nutsvoorzieningen moesten synchroon
worden aangelegd met woningbouw. Grote bouwbedrijven
ontwikkelden daarom interne projectmanagementstructuren
die het hele proces van ontwerp tot oplevering beheersen.
â€˜Eenheidsworstâ€™
Hoewel Vinex-wijken technisch indrukwekkend zijn, tonen
ze de grenzen van industrialisatie. Eenzelfde plattegrond,
herhaald over tientallen hectares, kan leiden tot gevoel
van eenheidsworst. Sociale cohesie moet actief worden
gestimuleerd, bijvoorbeeld via buurtvoorzieningen, scholen
en gemeenschapsruimten. Een cruciale les: efficiÃ«ntie en
standaardisatie zijn noodzakelijk voor snelheid en kostenbeheersing,
maar moet altijd samengaan met menselijke maat.
De rol van technologie
Technologie blijft doorslaggevend in deze periode. CAD-tekeningen,
geautomatiseerde betonproductie, logistieke planning
en later de eerste experimenten met 3D-modellering
zorgen voor nauwkeurigheid en vermindering van faalkosten.
Prefab-elementen worden steeds complexer: complete
gevels en sanitaire units worden in fabrieken geproduceerd
en op de bouwplaats gemonteerd. Hierdoor kunnen projecten
sneller, veiliger en goedkoper worden uitgevoerd.
44
×‰	Ú 7cassandra://mZCwOgVYDms1KA039MS4hBzDAN2wtJc3XEbZ_GfYoQ0Í*€Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û`×‰EÚÄ2005-2020
Technologie, digitalisering en nieuwe methodes
Vanaf 2005 verandert de bouwsector in Nederland ingrijpend
door digitalisering, nieuwe materialen en innovatieve bouwmethodes.
Waar in de Vinex-periode efficiÃ«ntie vooral werd
bereikt via gestandaardiseerde prefab-elementen en logistiek,
ontstaat nu de intelligente bouwplaats. Data, simulatie
en digitale planning worden even belangrijke ingrediÃ«nten
als beton, staal en hout.
BIM en digitale coÃ¶rdinatie
De introductie van Building Information Modeling (BIM)
markeert een revolutie in ontwerp, productie en uitvoering.
Voor het eerst kan een project integraal worden gepland
in 3D, inclusief materialen, logistiek, installaties en onderhoudsvoorspellingen.
Hierdoor verdwijnen veel traditionele
faalkosten: conflicten tussen elektra, ventilatie en constructie
worden vroeg gesignaleerd.
Bouwprofessionals krijgen een aangepaste rol. Ontwerpers,
uitvoerders en projectleiders moeten samenwerken in digitale
omgevingen. Er is minder ruimte voor improvisatie op
de bouwplaats en meer nadruk op planning, coÃ¶rdinatie en
precisie.
Prefab en modulaire bouw
Prefab bouw blijft belangrijk, maar wordt complexer en
veelzijdiger. Complete badkamers en gevelmodules worden
in fabrieken geproduceerd en ter plaatse gemonteerd.
Dit versnelt de bouw, verhoogt de kwaliteit en verbetert de veiligheid.
Bovendien opent het mogelijkheden voor circulaire bouw:
materialen kunnen hergebruikt worden bij renovatie of sloop.
Het concept van modulaire woningen wint terrein, voor sociale
woningbouw maar ook bij private projecten. Door modules
te stapelen of uit te breiden, kan sneller op veranderende
woonbehoefte worden ingespeeld. Dit is een directe erfenis
van de prefab-expertise van de Vinex-periode, gecombineerd
met digitale precisie.
Innovatie in materialen
Nieuwe materialen transformeren de manier van bouwen.
Hout, bijvoorbeeld in de vorm van â€˜Cross-Laminated Timberâ€™
(CLT), wordt gebruikt voor hoogbouw en duurzame projecten.
45
�×j"�œ\^DŒ^ûa�×j"�œ\^DŒ^û`�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://H2_WjY50jcHzvKZ0a_aMJHee91bHOfuuXHBcv3Ug8BgÎ Ð‰Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://kKKkYiBuj1NpPVltr6Up8cH7-4WyL8AQYZP0_c-jGA8Í�$Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://fEdXg78TXl0TDqJZcaLxiJVOA482of5EpZQTa-zliOsÍ.CÍ`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚ&Lichtgewicht beton, isolatiemateriaal met hoge thermische
waarde en energiezuinige installaties maken gebouwen toekomstbestendig.
Deze materialen combineren duurzaamheid,
snelheid en comfort.
Veiligheid in arbeid
De digitalisering biedt ook voordelen op het gebied van
veiligheid. Sensoren meten trillingen, krachten en belasting
op constructies. Veiligheid wordt proactief, niet reactief.
Vakbonden en brancheorganisaties blijven een belangrijke
rol spelen, vooral bij scholing voor nieuwe technieken,
materialen en digitale gereedschappen. De combinatie van
traditioneel vakmanschap en technologische kennis wordt
steeds belangrijker.
Sociale en financiÃ«le stabiliteit
Pensioenfondsen en sociale vangnetten blijven cruciaal, ook
nu veel bouwbedrijven internationaal opereren of werken met
tijdelijke contracten. De sector heeft geleerd dat financiÃ«le
zekerheid van werknemers en investeringen in onderhoud
en renovatie essentieel zijn voor continuÃ¯teit.
Daarnaast groeit de aandacht voor leefbaarheid. Stedenbouwkundige
principes uit de wederopbouw en Vinex-periode
worden opnieuw toegepast, maar nu met nadruk op
duurzaamheid, mobiliteit en sociale cohesie. Groene zones,
waterbeheer en fietsinfrastructuur worden geÃ¯ntegreerd in
nieuwe projecten, mede mogelijk gemaakt door digitale
planning en simulaties.
46
×‰	Ú 7cassandra://fEdXg78TXl0TDqJZcaLxiJVOA482of5EpZQTa-zliOsÍ.CÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûb×‰E£47
�×j"�œ\^DŒ^ûc�×j"�œ\^DŒ^ûb�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://_7slCrk8VcYpCL-Ca6iBd3eB8xBQFWzX3_uUM78-J9MÎ >°Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://Ae0Z_P5nHDPHYMYYtKSc1FypcV9EllVsvQ_JTMYBYbMÍ�âÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://6_7xuhFA1DFm2RAvNZMcCtWGNOQrLDcOpFRrVbmYGuIÍ*iÍ`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚË2020-2026
Woningtekort, duurzaamheid en sociaal-economische druk
De Nederlandse bouwsector staat sinds 2020 opnieuw voor
een enorme uitdaging: de woningmarkt kampt met een
structureel tekort, prijzen stijgen exponentieel en sociale druk
om te wonen neemt toe. Tegelijkertijd dwingt de klimaatcrisis
tot duurzaamheid en energie-efficiÃ«ntie. Voor bouwers,
architecten en beleidsmakers is dit een eindeloze puzzel:
sneller bouwen, goedkoper produceren, Ã©n kwaliteit, leefbaarheid
en duurzaamheid garanderen.
Schaarste en urgentie
In grote steden zoals Amsterdam, Utrecht en Rotterdam
is de vraag naar woningen zo groot dat wachtlijsten
van sociale huurhuizen oplopen tot tien jaar of meer.
De sector probeert hierop te reageren met hoogbouw,
verdichting van bestaande wijken en innovatieve woonvormen
zoals â€˜tiny housesâ€™ en modulaire appartementen.
De druk is voelbaar op alle niveaus: gemeenten worstelen
met vergunningen, bouwbedrijven met leveringsproblemen
van materialen en bewoners met lange wachttijden en
stijgende woonkosten. Dit vraagt om een nieuwe manier van
samenwerken: publieke en private partijen moeten plannen
integreren, bouwlogistiek stroomlijnen en tegelijkertijd rekening
houden met sociale impact.
48
×‰	Ú 7cassandra://6_7xuhFA1DFm2RAvNZMcCtWGNOQrLDcOpFRrVbmYGuIÍ*iÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûd×‰EÚDuurzaamheid als randvoorwaarde
Waar efficiency in de Vinex-periode centraal stond, is duurzaamheid
nu even belangrijk. Nieuwe gebouwen moeten
voldoen aan strenge energie-eisen: bijna-energieneutraal
(BENG), circulair materiaalgebruik en hoge thermische
isolatie. Houtbouw, CLT-elementen, hergebruik van beton
en gerecycled staal winnen terrein, terwijl installaties zoals
warmtepompen, zonnecollectoren en slimme ventilatiesystemen
standaard worden.
Deze groene ambitie vereist een integrale aanpak. Ontwerp,
logistiek en uitvoering zijn nauw verweven. Prefab en modulaire
bouwmethoden bieden hier uitkomst: productie in
gecontroleerde fabrieken vermindert faalkosten, versnelt
de bouw en maakt hergebruik eenvoudiger. Tegelijkertijd
vergt het vakmanschap van bouwprofessionals nieuwe kennis:
materiaalkunde, digitale simulatie en energieprestatieberekeningen
zijn net zo essentieel als traditionele timmer- of
metselvaardigheden.
Sociale cohesie en leefbaarheid
Het bouwen van woningen gaat hand in hand met het creÃ«ren
van leefbare wijken. Vinex-wijken en grootschalige nieuwbouw
hebben laten zien dat efficiÃ«ntie alleen niet voldoende is:
een wijk heeft identiteit, voorzieningen en sociale verbinding
nodig.
Nieuwe projecten integreren daarom openbaar groen,
waterbeheer, scholen, sportfaciliteiten en fietsinfrastructuur
vanaf het begin. Ook participatie van bewoners wordt steeds
belangrijker: ontwerpers en stedenbouwkundigen betrekken
buurtbewoners bij keuzes rond inrichting en voorzieningen,
waardoor draagvlak en sociale cohesie toenemen.
49
�×j"�œ\^DŒ^ûe�×j"�œ\^DŒ^ûd�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://3hiXEFVbYTrYzHU0Zz74hdR7cUgrOKbXylK0you_T5wÎ � Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://9CUqWlf-FhAPt4Oh0YCwomOKH7ijVKoPKn-RJQ744UQÍ§Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://v-bq1lYgkzesmJko1WIaQD9o9CLMNBHkZdAkSMWaE2cÍ4Í`�ÍjÍ �×j"�Ÿ\^DŒ^ü×‰EÚ=Marktwerking en samenwerking
De huidige woningcrisis maakt samenwerking tussen publieke
en private partijen cruciaal. Gemeenten, woningcorporaties,
projectontwikkelaars en bouwbedrijven moeten afspraken
maken over grondprijzen, planning, sociale woningen en
duurzaamheid. Projecten zoals de herontwikkeling van oude
bedrijventerreinen of verdichting van binnenstedelijke wijken
vereisen strakke afstemming, snelle besluitvorming en
risicodeling.
Digitalisering speelt een centrale rol bij het beheersen van
deze complexiteit. BIM-modellen, logistieke simulaties,
3D-printing van bouwonderdelen en realtime planning
helpen om projecten sneller en veiliger uit te voeren.
Sensoren en data-analyse ondersteunen kwaliteit en onderhoud,
terwijl modulaire bouwmethoden flexibiliteit bieden
voor toekomstige demografische veranderingen.
FinanciÃ«le en maatschappelijke druk
De huidige bouwpraktijk gaat hand in hand met financiÃ«le
uitdagingen. Materialen zijn duurder dan ooit, personeel
is schaars en de kosten voor veiligheid, duurzaamheid en
vergunningen stijgen de pan uit. Tegelijkertijd is maatschappelijke
druk enorm: overheden, media en bewoners eisen
snelheid, betaalbaarheid en kwaliteit.
Voor pensioenfondsen en investeerders betekent dit dat
rendementen zorgvuldig moeten worden afgestemd op
lange-termijnprojecten, zoals sociale woningbouw en renovatie
van bestaande wijken.
Sociale vangnetten, vakbondsafspraken en stabiele financiering
zijn essentieel om de bouwsector veerkrachtig te houden.
Voor vakmensen betekent het dat traditionele vaardigheden
alleen niet voldoende zijn. Kennis van energieprestaties,
circulaire materialen, digitale planning en sociaal-maatschappelijke
context zijn net zo belangrijk als vakmanschap.
Alleen door deze disciplines te combineren kan Nederland
bouwen aan een duurzame, leefbare en betaalbare toekomst.
50
×‰	Ú 7cassandra://v-bq1lYgkzesmJko1WIaQD9o9CLMNBHkZdAkSMWaE2cÍ4Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûf×‰Eª75jaar
51
�×j"�œ\^DŒ^ûg�×j"�œ\^DŒ^ûf�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://71LqaiO-Q-pgUUZQjl0-9GmiPWE_WbJyskBOYMmfkpsÎ �ªÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://fI9PAEXcVDsFY9Kva42aocnaE3e3C3551ORFmIdA1AkÍ©ˆÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://PzeStdWhVF_vMzLn6lompgIToigtzVLjlOB1-IpkgVMÍ3Í`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü×‰EÚá2025-2050
Toekomstperspectief: realistisch en ambitieus bouwen
De Nederlandse bouwsector staat voor grote uitdagingen,
maar biedt ook enorme kansen. De focus verschuift
naar duurzaamheid, leefbaarheid, mobiliteit en technologie.
De komende decennia zal bouwen niet meer alleen
om woningen gaan, maar om het creÃ«ren van veerkrachtige,
circulaire steden en wijken.
Duurzaam en circulair
Nieuwe projecten zullen circulair worden ontworpen:
materialen zijn herbruikbaar, beton en staal worden gerecycled,
houtconstructies worden toegepast in hoogbouw en
energiezuinige installaties zijn standaard. Slimme monitoring
en sensoren maken onderhoud efficiÃ«nter, verlengen de
levensduur van gebouwen en verminderen verspilling.
Integratie van mobiliteit en infrastructuur
Verdichting van steden vereist integratie van mobiliteit. Fietsen
voetgangersnetwerken, deelautoâ€™s, elektrische voertuigen
en openbaar vervoer worden onderdeel van de wijkontwerpen.
Stedelijke planning wordt multidisciplinair: architecten,
stedenbouwkundigen, verkeerskundigen en bewoners werken
samen om leefbare en toegankelijke wijken te creÃ«ren.
Sociale cohesie en participatie
De lessen uit Vinex en eerdere grootschalige projecten blijven
relevant. Wijken moeten identiteit en sociale verbondenheid
hebben. Participatie van bewoners bij ontwerp en inrichting
wordt standaardpraktijk. Sociale voorzieningen, scholen en
groene zones zijn integraal onderdeel van het bouwproces.
Technologie als verbindende factor
BIM 2.0, digitale simulaties, prefab en modulaire bouw, sensoren
en data-analyse maken gebouwen efficiÃ«nter, veiliger
en duurzamer. Technologie ondersteunt het vakmanschap en
verbindt ontwerp, productie en onderhoud. Dit maakt aanpassing
aan veranderende behoeften mogelijk: demografische
verschuivingen, klimaatadaptatie en energietransitie kunnen
sneller en betaalbaarder worden gerealiseerd.
Realistische aannames
Richting 2050 is het realistisch te verwachten dat hoogbouw
en verdichte nieuwbouw de norm worden in stedelijke
52
×‰	Ú 7cassandra://PzeStdWhVF_vMzLn6lompgIToigtzVLjlOB1-IpkgVMÍ3Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûh×‰EÚ]gebieden en dat circulaire bouw en prefab-elementen standaard
zijn, mede door strengere milieu- en energienormen.
Ook zal de sector efficiÃ«nter en veiliger worden door digitale
planning en sensortechnologie. Ook zal sociale cohesie
actief worden geÃ¯ntegreerd in ontwerp en planning, terwijl
financiÃ«le en sociale vangnetten zoals pensioenfondsen en
vakbonden blijven zorgen voor continuÃ¯teit.
De bouwsector van 2050 is niet alleen een technische
onderneming, maar een geÃ¯ntegreerd systeem van technologie,
duurzaamheid, sociaal beleid en mobiliteit.
Bouwen wordt een maatschappelijk instrument: niet alleen
om huizen te realiseren, maar om steden leefbaar, veerkrachtig
en toekomstbestendig te maken.
Voor bouwprofessionals betekent dit een voortdurende
balans tussen vakmanschap, digitale competentie, sociale
verantwoordelijkheid en innovatie.
75jaar
53
�×j"�œ\^DŒ^ûi�×j"�œ\^DŒ^ûh�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://ewG3ntPwiV2A2jE4g50Bn0WQWRDPLEP9S7r4-RXBj-wÎ Ø�Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://hFpvuDZcHj4YLBeKPvk4gPFiMFYTFpkJB2N60uGBbCEÍ©‡Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://fNT7a635kgpvgXppa1Tkn3JqAhUnL29gsfZNqBtt7AAÍ5-Í`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü‘× ��×j"� \^DŒ^ü� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚúHotel Casa, gelegen in Amsterdam-Oost op 500 meter van
station Amstel, werd in 1957 opgericht door vier studenten
die het tekort aan studentenwoningen wilden aanpakken.
Tegenwoordig beschikt het hotel over 518 kamers, waarvan
359 gereserveerd zijn voor studenten in het laagseizoen en
159 voor hotelgasten. In het hoogseizoen zijn alle kamers
beschikbaar voor hotelgasten.
Het hotel biedt verder een koffiebar, restaurant East en dakterras
Gapp. Trouw aan haar missie om â€œde jonge, veelbelovende
talenten van morgen te ondersteunenâ€�, behaalde Hotel Casa
als eerste Nederlandse hotel een BREEAM-certificering met
een â€˜Very Goodâ€™-rating voor haar duurzame aanpak.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
54
×‰	Ú 7cassandra://fNT7a635kgpvgXppa1Tkn3JqAhUnL29gsfZNqBtt7AAÍ5-Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûj×‰Eª75jaar
55
�×j"�œ\^DŒ^ûk�×j"�œ\^DŒ^ûj�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://PPaCySm4j8KVhmUGash3xWSuY1lDr8oXnkBqbJVTF-MÎ ó4Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://FQyhXGylqR5L8kfgd-jWJfwrhtYOlEOaSvLSR6Qj9GoÍk�Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://5bcvaMPcSEVFA1Tp10jyMVXFvcYI1yrHYZzVZfQxK9AÍ _Í`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü×‰E¬7575jaar
56
×‰	Ú 7cassandra://5bcvaMPcSEVFA1Tp10jyMVXFvcYI1yrHYZzVZfQxK9AÍ _Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûl×‰EÚ�75 jaar pensioen in de bouw
5
r
De wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog
wordt vaak verteld als een verhaal van stenen, beton
en arbeid. Maar onder die fysieke wederopbouw lag een
minstens zo ingrijpende ontwikkeling: de opbouw van sociale
zekerheid. In sectoren met zwaar en onzeker werk, zoals
de bouwnijverheid, ontstond een stelsel waarin werkgevers
en werknemers gezamenlijk verantwoordelijkheid namen
voor inkomen bij ziekte, werkloosheid en ouderdom. Uit die
ontwikkeling kwam het pensioenfonds voort dat we vandaag
kennen als bpfBOUW.
De geschiedenis van dat fonds is geen rechte lijn, maar
een gelaagd verhaal van instituties, hervormingen en veranderende
rollen. Een sleutelpositie daarin werd lange tijd
ingenomen door het Sociaal Fonds Bouwnijverheid (SFB),
dat decennialang een centrale rol speelde in de uitvoering
van sociale regelingen in de sector.
De basis: collectieve zekerheid in een kwetsbare sector
In de eerste helft van de twintigste eeuw was de bouwsector
grillig en onzeker. Werk was vaak tijdelijk, afhankelijk van
seizoen en conjunctuur. De fysieke belasting was hoog en
sociale voorzieningen waren beperkt. Voor veel arbeiders
betekende ouderdom een abrupt verlies van inkomen.
Na de oorlog ontstond een breed draagvlak voor structurele
oplossingen. In lijn met de opbouw van de Nederlandse verzorgingsstaat,
kozen werkgeversorganisaties en vakbonden in
de bouwsector voor collectieve regelingen. Het uitgangspunt
was dat risicoâ€™s als ziekte, werkloosheid en ouderdom niet
individueel, maar gezamenlijk gedragen moesten worden.
Dat leidde tot een stelsel waarin fondsen een centrale rol
kregen. Pensioen werd daar een belangrijk onderdeel van,
naast andere sociale voorzieningen en verzekeringen.
Sociaal Fonds Bouwnijverheid (SFB)
In 1952 werd het Sociaal Fonds Bouwnijverheid opgericht
door werkgevers- en werknemersorganisaties. Dit fonds
fungeerde als uitvoeringsorganisatie voor sociale regelingen
in de bouwsector. In de praktijk betekende dit dat het SFB
verantwoordelijk was voor de uitvoering van onder meer de
Ziektewet en de Werkloosheidswet, binnen het toenmalige
stelsel van bedrijfsverenigingen. De belangrijkste stakeholders
57
�×j"�œ\^DŒ^ûm�×j"�œ\^DŒ^ûl�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://4HaJeS3YPUx7DPdgunWaORWzXAVUtB38I3seL_LzPqUÎ ŸlÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://zuBTrBE6HnWDQ0vlfW0AZtyd0gef9JG3GK2Av5JeimcÍ–�Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://juFDD0TmYFe8gw24Rz5w7rvjO264XfdBSLu_tVt1fBkÍ)©Í`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü×‰EÚAwaren de brancheorganisaties van werkgevers en de vakcentrales
NVV en NKV, vertegenwoordigd via hun bouwbonden.
Het SFB was dus geen pensioenfonds, maar een uitvoeringsorganisatie
die de administratieve en organisatorische
afhandeling van regelingen verzorgde die in caoâ€™s, wetgeving
en sectorale afspraken waren vastgesteld. Die rol maakte het
SFB tot een spil van sociale zekerheid in de bouw.
Ook rond pensioen speelde het SFB een ondersteunende rol,
bijvoorbeeld in de administratie en het innen van premies.
De verantwoordelijkheid voor het pensioen zelf, de regeling,
de rechten en het financieel beleid, lag echter bij het pensioenfonds.
Een belangrijk verschil: beleid en uitvoering waren
nauw met elkaar verbonden, maar institutioneel gescheiden.
De opbouw van het pensioenfonds voor de bouwnijverheid
Parallel aan de ontwikkeling van uitvoeringsorganisaties
ontstond het pensioenfonds voor de bouwnijverheid. In de
jaren vijftig werd een verplichte pensioenregeling ingevoerd
voor werknemers in de sector. Die verplichtstelling was cruciaal:
alleen door brede deelname kon een solide en solidaire
regeling ontstaan.
De eerste pensioenregelingen waren relatief bescheiden,
maar betekenden een fundamentele verbetering ten opzichte
van de situatie daarvoor. Werknemers bouwden geleidelijk
rechten op, gefinancierd door premies van werkgevers
en werknemers. In de decennia daarna groeide het fonds
sterk, zowel in aantal deelnemers als in financieel vermogen.
De regeling werd uitgebreid met voorzieningen voor
nabestaanden en arbeidsongeschiktheid, en de organisatie
professionaliseerde.
58
×‰	Ú 7cassandra://juFDD0TmYFe8gw24Rz5w7rvjO264XfdBSLu_tVt1fBkÍ)©Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûn×‰EÚ¬Tussen fonds en uitvoering
Gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw functioneerde
de bouwsector met een duidelijke taakverdeling.
Het pensioenfonds bepaalde de inhoud van de regeling en
beheerde de financiÃ«le middelen. Uitvoeringsorganisaties,
met het SFB als belangrijkste voorbeeld, zorgden voor de
praktische uitvoering.
Die structuur was kenmerkend voor de Nederlandse poldertraditie:
sociale partners organiseerden samen voorzieningen,
met een sterke nadruk op sectorale verantwoordelijkheid.
Het systeem was robuust, maar ook complex, omdat verschillende
organisaties elk hun eigen rol vervulden.
Hervormingen en schaalvergroting
Vanaf de jaren tachtig kwam dit stelsel onder druk te staan.
Economische tegenwind, stijgende werkloosheid en veranderingen
in wetgeving dwongen tot herziening van sociale
regelingen. Tegelijkertijd werd de uitvoering van sociale
verzekeringen op nationaal niveau hervormd.
De traditionele bedrijfsverenigingen, waarin sectorale organisaties
zoals het SFB een belangrijke rol speelden, verloren
geleidelijk hun positie. Taken op het gebied van werknemersverzekeringen
werden uiteindelijk ondergebracht
bij landelijke uitvoeringsorganisaties, zoals het latere UWV.
De rol van SFB veranderde. De organisatie ontwikkelde zich
van een sectorale uitvoerder van wettelijke regelingen naar
een bredere dienstverlener op het gebied van arbeidsvoorwaarden
en pensioenadministratie.
Van SFB naar Cordares en APG
In de jaren negentig en het begin van de eenentwintigste
eeuw zette de schaalvergroting door. Het SFB ging op in een
grotere organisatie en kreeg uiteindelijk de naam Cordares.
Deze organisatie richtte zich op pensioenuitvoering en aanverwante
diensten, niet alleen voor de bouw, maar ook voor
andere sectoren.
In 2008 werd Cordares onderdeel van APG, een van
de grootste pensioenuitvoerders van Nederland.
Daarmee werd de uitvoering van de pensioenregeling in de
bouwsector ondergebracht in een organisatie met een veel
bredere schaal en expertise. Rond 2013 verdween de naam
Cordares, en werden de activiteiten volledig geÃ¯ntegreerd
in APG. Hoewel de naam SFB daarmee uit het institutionele
landschap verdween, leefde de uitvoeringspraktijk voort in
een nieuwe vorm.
59
�×j"�œ\^DŒ^ûo�×j"�œ\^DŒ^ûn�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://fkIgU7OCa8CBqiAKWiDdajL7pD6t7ZUc2pH8c6TVCVYÎ ^Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://3ViipxAgkCWkXMfne-KWEFMcO4t1COna_DvazlJLhtwÍœEÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://io1quhqrZ3gNotUdoBxddS12FRYZHWizbg7c7aj5QbkÍ)ÝÍ`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü–× ��×j"� \^DŒ^ü$� Í]ÍÎ�ÍK�9×�HÚ 8https://nl.wikipedia.org/wiki/Algemene_Pensioen_Groep_NV×�×�Ðˆ× ��×j"� \^DŒ^ü#� Í]Í¿�Ìê�9×�HÚ +https://nl.wikipedia.org/wiki/Pensioenfonds×�×�Ðˆ× ��×j"� \^DŒ^ü"� Í]Í°�ÍØ�9×�HÚ &http://land.nl/nieuws/algemeen/bpfBOUW×�×�Ðˆ× ��×j"� \^DŒ^ü!� Í¨Í¡�Ìœ�9×�H®https://www.bo×�×�Ðˆ× ��×j"� \^DŒ^ü � ÍÍt�Í.�9×�H¶https://www.bpfBOUW.nl×�×�Ðˆ× ��×j"� \^DŒ^ü� Í³ÍG�ÍJ�9×�HÚ ;https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.25.41×�×�Ðˆ×‰EÚ	6bpfBOUW als pensioenfonds
Het huidige bpfBOUW is het Bedrijfstakpensioenfonds voor
de Bouwnijverheid. Het fonds is verantwoordelijk voor de
pensioenregeling van werknemers in de sector en opereert
als zelfstandige instelling, bestuurd door vertegenwoordigers
uit FNV, CNV, BN, NBvT en NOA (werkgevers, werknemers en
pensioengerechtigden). De uitvoering van de regeling, dat wil
zeggen de administratie, communicatie en het vermogensbeheer,
is uitbesteed aan APG. Daarmee is een duidelijke scheiding
ontstaan tussen fonds en uitvoering, die kenmerkend is
voor de moderne organisatie van pensioenen in Nederland.
Het fonds beheert een groot belegd vermogen en vervult
een belangrijke rol in de financiÃ«le zekerheid van honderdduizenden
deelnemers en gepensioneerden.
De impact van economische schokken
De financiÃ«le crisis van 2008 maakte duidelijk hoe kwetsbaar
pensioenfondsen kunnen zijn voor economische ontwikkelingen.
Dalende beleggingswaarden en een lage rente drukten
de financiÃ«le positie van veel fondsen, waaronder bpfBOUW.
Het leidde tot ingrepen zoals het beperken van indexatie en
een scherpere focus op risicobeheer. Tegelijkertijd onderstreepte
de crisis het belang van een solide institutionele
structuur en professioneel vermogensbeheer.
De schaal en expertise van uitvoeringsorganisaties als APG
speelden daarbij een belangrijke rol.
Een veranderende arbeidsmarkt
Naast economische ontwikkelingen veranderde ook de arbeidsmarkt.
De bouwsector kreeg te maken met meer flexibiliteit,
een groeiend aantal zelfstandigen en een grotere
variatie in arbeidsrelaties. Dit stelde het pensioenstelsel voor
nieuwe uitdagingen. Collectieve regelingen zijn traditioneel
gebaseerd op vaste dienstverbanden, terwijl de praktijk steeds
diverser wordt. Het pensioenfonds moest zoeken naar manieren
om aansluiting te houden bij deze veranderende realiteit.
De overgang naar het nieuwe pensioenstelsel
Per 1 januari 2026 is bpfBOUW overgestapt op het vernieuwde
pensioenstelsel in Nederland. Dit stelsel brengt een andere
balans tussen collectiviteit en individualiteit.
Pensioenopbouw wordt transparanter en persoonlijker, terwijl
risicoâ€™s nog steeds in zekere mate collectief worden gedeeld.
Voor deelnemers betekent dit meer inzicht in hun pensioen,
maar ook een grotere directe invloed van economische ontwikkelingen
op de uiteindelijke uitkering.
60
×‰	Ú 7cassandra://io1quhqrZ3gNotUdoBxddS12FRYZHWizbg7c7aj5QbkÍ)ÝÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûp×‰EÚ
~De overgang naar het nieuwe stelsel vergde een ingrijpende
aanpassing van systemen, communicatie en regelgeving. Het
markeert een nieuwe fase in de ontwikkeling van het fonds.
ContinuÃ¯teit in een veranderend landschap
De geschiedenis van het pensioen in de bouw laat zien dat
instituties veranderen, maar principes blijven. Organisaties
zoals het SFB verdwenen of gingen op in grotere organisaties,
maar de onderliggende gedachte bleef bestaan: collectieve
verantwoordelijkheid voor sociale zekerheid.
Waar het SFB ooit de praktische uitvoering verzorgde binnen
een sector, wordt die rol vandaag vervuld door grootschalige
uitvoeringsorganisaties als APG. Tegelijkertijd blijft het
pensioenfonds zelf, bpfBOUW, de drager van de regeling en
de belangen van deelnemers.
75 jaar bouwen aan zekerheid
Na 75 jaar is het pensioenstelsel in de bouwsector uitgegroeid
tot een complex en professioneel georganiseerd geheel.
Het is het resultaat van samenwerking tussen werkgevers,
werknemers en uitvoeringsorganisaties, en van voortdurende
aanpassing aan veranderende omstandigheden.
De geschiedenis van bpfBOUW is daarmee niet alleen een
verhaal over pensioen, maar ook over institutionele ontwikkeling.
Van sectorale fondsen en uitvoeringsorganisaties zoals
het SFB, via schaalvergroting en professionalisering, naar
een modern stelsel waarin uitvoering en beleid duidelijk van
elkaar zijn gescheiden.
Zoals in de bouw zelf geldt ook hier: een stevig fundament
is essentieel, maar moet voortdurend worden onderhouden
en aangepast. De komende jaren zullen nieuwe uitdagingen
brengen, maar de geschiedenis laat zien dat de sector in staat
is om daarop te reageren. In die zin is 75 jaar bpfBOUW
geen eindpunt, maar een momentopname in een doorlopend
proces van bouwen aan zekerheid.
Bronnen:
- Nationaal Archief. Inventaris archief Sociaal Fonds Bouwnijverheid (SFB), 1952â€“2003.
Beschrijving van oprichting, taken en administratieve uitvoering van sociale verzekeringen in
de bouwsector. https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.25.41
- Organisatiewet Sociale Verzekering 1952. Wetstekst en toelichting betreffende oprichting
van sectorale uitvoeringsorganisaties zoals SFB.
- OfficiÃ«le bronnen van bpfBOUW: https://www.bpfBOUW.nlhttps://www.fnv.nl/cao-sector/
bouwen-wonen/blijf-op-de-hoogte/pensioen-bouwen-wonen
- Bouwend Nederland, 2023. bpfBOUW verhoogt pensioen met 14,52% per 1 januari 2023.
Historische context, indexatiebeleid en deelnemersaantallen. https://www.bouwendnederland.nl/nieuws/algemeen/bpfBOUW-verhoogt-pensioen-met-14-52-per-1-januari-2023
-
https://nl.wikipedia.org/wiki/Pensioenfonds
- https://nl.wikipedia.org/wiki/Algemene_Pensioen_Groep_NV
75jaar
61
�×j"�œ\^DŒ^ûq�×j"�œ\^DŒ^ûp�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://oQ6qGceHsrtQZIqQsJgMI9YJ4aTR_vkZ9QeBPlJqwhkÎ õgÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://0R43LOroLF07qXVH6Wzn9u-qUN2bKZ1O6t8kxZv3mesÍ²èÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://HoRqPeXBsDC3uLZAn6X3JI9RAZfuXSo21EFkCN4EKmYÍ7Í`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü%×‰E×‰	Ú 7cassandra://HoRqPeXBsDC3uLZAn6X3JI9RAZfuXSo21EFkCN4EKmYÍ7Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûr×‰EÚwRegina Schoutsen
over vijfenzeventig jaar pensioen
in de bouwnijverheid
Inleiding
Het bedrijfstakpensioenfonds voor de bouwnijverheid geldt
al decennialang als een van de meest stabiele fondsen van
Nederland. Het fonds doorstond economische crises, maakte
meerdere stelselwijzigingen mee en hoefde nooit over te
gaan tot kortingen. In een sector die bekendstaat om haar
conjunctuurgevoeligheid is dat opmerkelijk. Dat succes is
geen toeval, maar het resultaat van beleid waarin prudentie,
solidariteit en langetermijndenken centraal staan.
Een van de mensen die deze ontwikkeling van dichtbij meemaakte
en er inhoudelijk richting aan gaf, is Regina Schoutsen.
Zij werkte ruim veertig jaar in verschillende rollen in en
rond het pensioenfonds voor de bouwnijverheid. Van 1992
tot 2016 als de adviserend actuaris van het fonds. In die rol
bevond zij zich op het snijvlak van financiÃ«le technieken
en statistieken en de advisering van het beleidsbepalende
bestuur: verantwoordelijk voor de financiÃ«le onderbouwing
van pensioenregelingen, kritisch op beleidskeuzes die niet
structureel gefinancierd waren, en scherp op risicoâ€™s die pas
jaren later zichtbaar zouden worden.
Regina Schoutsen maakte de ontwikkeling mee van het
zegelboekje naar de geautomatiseerde pensioenadministratie,
van dagafhankelijke pensioenopbouw naar loonafhankelijke
regelingen en uiteindelijk naar de solidaire premieregeling.
Tegelijkertijd stond zij midden in de discussies over
backservice verplichtingen, omslagstelsels versus kapitaalgedekte
stelsels, het aanhouden van buffers, de toenemende
regeldruk vanuit het toezicht, de introductie van prognosetafels
en de vraag hoe solidariteit in een pensioenregeling
vorm kan krijgen zonder dat er sprake is van een eenzijdige
kapitaalstroom richting Ã©Ã©n generatie.
In dit interview kijkt Regina Schoutsen met redacteur Paul
Luiken terug op die ontwikkeling. Haar verhaal is niet alleen
een geschiedenis van regelingen en cijfers, maar ook een
reflectie op de vraag wat een bedrijfstakpensioenfonds eigenlijk
is: een financieel instituut, of een collectieve voorziening
die onlosmakelijk verbonden is met de sector waarvoor zij
bestaat.
63
�×j"�œ\^DŒ^ûs�×j"�œ\^DŒ^ûr�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://BVAeXrS1qolDqAvrr3ljDPnrHin6Ldxm7mxP78Wa7OgÎ dŸÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://-HVCItVflG-IZr-UJGi_Ulhak_Yp7FBZ3Vn3rIu30a0Í–ÓÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://rD5QvsyrMv80XsVcIsQNHR4-4oD3d_zecKTrYtF5IjAÍ-•Í`�ÍjÍ �×j"� \^DŒ^ü'×‰EÚ½PENSIOEN IN DE BOUW BEGON MET EEN ZEGEL
Paul: Het pensioenfonds voor de bouwnijverheid kent een
lange geschiedenis. Waar zullen wij beginnen?
Regina: Wij beginnen in 1951. Dat was het startjaar dat er in
de bouw een collectieve pensioenregeling kwam. Die was
heel direct verbonden met het vakantiegeldsysteem dat toen
bestond.
Paul: Dat systeem met de zegelboekjesâ€¦?
Regina: Precies. Bouwvakkers spaarden hun vakantie en
loondervingsgeld voor de verplicht op te nemen vakantiedagen
in de Bouwvak, door het plakken van zegels.
Voor elke gewerkte dag kreeg je een zegel. Wat veel mensen
niet wisten, was dat bij elke vakantiezegel ook een pensioenzegel
zat, de zogeheten P zegel. Bij het inleveren van de
zegels in mei werd dus niet alleen vakantiegeld uitgekeerd,
maar ook pensioen opgebouwd.
De enveloppen met
uitbetalingslijsten
worden geopend...
...en behandeld.
Paul: Dat klinkt bijna tastbaar: pensioen op papier.
Regina: Pensioen op waardepapier. Voor elke dag dat je
werkte, werd er pensioen opgebouwd. Dat noemden we later
de dagafhankelijke pensioenregeling, ofwel de DAP regeling.
Dat systeem van zegels plakken heeft tientallen jaren bestaan.
Pas rond 1986 werd deze administratie geautomatiseerd en
stopte het fysieke zegelplakken. Tot die tijd kwamen er letterlijk
bakken met zegels binnen bij het Sociaal Fonds Bouwnijverheid.
Alles werd zorgvuldig geteld en verwerkt. Financieel moest het
namelijk sluiten met de ingekochte zegels door de werkgever.
64
×‰	Ú 7cassandra://rD5QvsyrMv80XsVcIsQNHR4-4oD3d_zecKTrYtF5IjAÍ-•Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ût×‰EÚøPaul: Bij de start van het fonds speelde ook het fenomeen
van terugwerkende kracht.
Regina: Een pensioenfonds oprichten betekent qua financiering
van uitkeringen en aanspraken totaal iets anders
dan bijvoorbeeld de AOW. Bij de start van het fonds in 1951
had nog geen enkele werknemer pensioen opgebouwd.
Iedereen die kon aantonen dat hij in de bouw had gewerkt,
kreeg deze rechten als het ware ineens toegekend: de backservice
jaren. De waarde van Ã©Ã©n backservice jaar was in 1986
circa 99 gulden. Tot ongeveer 1995 werd 500 gulden per jaar
per werkende geheel door de werkgever betaald.
Paul: En dan moest ook nog vastgesteld worden of iemand
daadwerkelijk recht had.
Regina: Ja. Dat was soms ingewikkeld. Een bekend voorbeeld
zijn de zogenoemde bunkerbouwers: mensen die tijdens de
Tweede Wereldoorlog aan de Atlantikwall hadden gewerkt.
Op basis van verklaringen van werkgevers of getuigen werd
beoordeeld of zij recht hadden op pensioenopbouw.
Soms ontstonden discussies, bijvoorbeeld over het onderscheid
tussen gedwongen en vrijwillige arbeid.
DE STAP NAAR LOONAFHANKELIJK PENSIOEN
Paul: Tot 1987 bleef de bouw werken met die dagafhankelijke
regeling. Waarom kwam daar verandering in?
Regina: Omdat het in Nederland gebruikelijk werd om pensioen
te koppelen aan het loon. In de bouw was dat lange
tijd niet zo. Pas in 1987 lukte het werkgevers en werknemers
om overeenstemming te bereiken over een loonafhankelijke
eindloonregeling.
Paul: Dat ging niet gemakkelijk zeker?
Regina: Nee. Er is jaren over onderhandeld. Werkgevers wilden
wel, maar alleen onder strikte voorwaarden. Veel grote
bouwbedrijven hadden al aanvullende pensioenregelingen
voor hogere inkomens, vaak ondergebracht bij verzekeraars
of eigen fondsen.
Paul: Iets met vrijstelling?
Regina: Werkgevers konden vrijstelling aanvragen van
deelname aan het bedrijfstakpensioenfonds, mits zij een
â€œPensioen op waardepapier.
Voor elke dag
dat je werkte, werd er
pensioen opgebouwd.
Dat noemden we later
de dagafhankelijke
pensioenregeling,
ofwel de DAP regeling.â€�
65
�×j"�œ\^DŒ^ûu�×j"�œ\^DŒ^ût�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://9g5AWmOIJYOEBNNSQpi2oxFOxhwy3N_ve2-szd0jbEsÎ wíÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://T4yDodJUwDrjlQ7FIqhBgy4pI_lSS_GHId791_gdhPoÍœ»Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://JOjzk4koNmKKOJAafc0IbgltgokgoJWl_YI1ap84jSMÍ/üÍ`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü)×‰EÚlactuarieel gelijkwaardige regeling aanboden. Dat leidde in
1987 tot een uitzonderlijke situatie: ongeveer 1.200 werkgevers
kregen vrijstelling.
â€œJe belooft mensen een
levenslange uitkering.
Dat betekent dat je
moet kijken naar risicoâ€™s
die zich pas over
decennia manifesteren.â€�
Paul: Dat moet een enorme klus zijn geweest, qua uitvoering.
Regina: Dat was het ook. Vrijstelling is geen eenmalige beslissing
waarna het fonds er geen omkijken meer naar heeft.
Je moet jarenlang blijven controleren of de regeling nog
steeds gelijkwaardig is, of werknemers worden aangemeld,
correct en op tijd. Werkzaamheden waar geen vergoeding
tegenover stond. De noodzaak voor deze handhaving ligt in
de hoogte van de pensioenpremies. Deze vormen een groot
deel van de loonkosten. De verleiding is groot om iemand
later of helemaal niet aan te melden bij de verzekeraar.
Paul: Maar uiteindelijk zijn die werkgevers teruggekeerd.
Regina: Vrijwel allemaal. Inmiddels zijn er nog maar 11
gedispenseerde werkgevers. Dat zegt veel over de kracht
van het collectieve stelsel.
VAN EINDLOON NAAR MIDDELLOON EN VERDER
Paul: Na 1987 volgen nieuwe grote wijzigingen in de
pensioenregeling.
Regina: De eindloonregeling vanaf 1987 tot 2000, ook
wel LAP regeling, werd omgezet in Bouwpensioen 2000.
De belangrijkste wijziging was de introductie van het risico
nabestaandenpensioen. Deelnemers die met pensioen
66
×‰	Ú 7cassandra://JOjzk4koNmKKOJAafc0IbgltgokgoJWl_YI1ap84jSMÍ/üÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûv×‰EÚNgingen, kregen de mogelijkheid om opgebouwd nabestaandenpensioen
uit te ruilen voor extra ouderdomspensioen.
Bij aanwezigheid van een partner moest deze de aanvraag
mede ondertekenen.
Paul: Dat klinkt aantrekkelijk.
Regina: Niet direct. De opgebouwde nabestaandenpensioenen
onder de DAP en LAP regeling kwamen niet in
aanmerking voor uitruil. Had het fonds dat wel gedaan,
dan had dat 1 miljard gulden gekost. Financiering via een
premie ineens was onmogelijk. Uitsmeren van de premie,
zoals bij de backservice jaren, was inmiddels wettelijk niet
meer toegestaan.
Paul: Hoe betaalden andere fondsen dat?
Regina: Uit hun vrije reserves. Daar was ik altijd kritisch op.
Mijn uitgangspunt was: elke verbetering moet uit premie
worden betaald, niet uit vrije reserves. Dat vermogen hoort
het hele collectief toe.
Paul: In 2006 komt de middelloonregeling.
Regina: Ja, en met deze regeling kwamen ingrijpende wijzigingen.
Werknemers die dachten met 59 jaar met de VUT te
kunnen, zagen dat perspectief verdwijnen. De VUT regelingen
waren al eerder versoberd. Vroegpensioenregelingen werden
ingevoerd en in 2006 werden al deze regelingen omgezet
in de middelloonregeling. Een voorbode van de verhoging
van de AOW leeftijd.
FINANCIERING: PREMIE, BUFFERS EN PRUDENTIE
Paul: U hamert steeds op financiering en buffers.
Waarom is dat zo cruciaal?
Regina: Omdat pensioen een belofte is voor de lange termijn.
Je belooft mensen een levenslange uitkering. Dat betekent
dat je moet kijken naar risicoâ€™s die zich pas over decennia
manifesteren.
Paul: Veel mensen denken dat alles draait om slim beleggen.
Regina: Beleggen is belangrijk, maar fondsen moeten binnen
mandaten en benchmarks blijven. Verschillen in dekkingsgraad
worden veel meer bepaald door beleid: hoe je de
Het Gezamenlijk
Uitvoeringsorgaan (GUO)
en het Sociaal Fonds
Bouwnijverheid (sfb)
bundelen hun activiteiten.
67
�×j"�œ\^DŒ^ûw�×j"�œ\^DŒ^ûv�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://fVtZ0M3DNLwtUvoCTKNulssrrh0ljNm8Q76aVXzRz4EÎ …Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://1C0JGWvQS9n3zX07UPo8B9ZwieeV8X7Uk866tyvOT8oÍ��Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://vIuXCPUnFFdMmEcuCAbNdZF_sYxLX9aM6n0BFCS1agIÍ*Í`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü+×‰EÚDafweging maakt tussen indexeren of korten, hoe je verbeteringen
financiert. De â€˜slimme beleggerâ€™ met een rentevisie
heeft fondsen veel geld gekost.
Paul: U was streng.
Regina: Ja. Soms niet populair, maar wel consequent.
Een pensioenfonds is geen grote zak geld. Het zijn verplichtingen
aan alle deelnemers. Benader het alsof het je eigen
portemonnee is.
CRISIS 2008â€“2009: ALLE ZEILEN BIJ
Paul: Tot 2008 leek het fonds onaantastbaar.
Regina: De dekkingsgraad lag jarenlang rond 140â€“150%.
In 2008 hadden we zelfs een premiereserve opgebouwd.
In twee Ã  drie maanden zakte de dekkingsgraad onder het
vereist eigen vermogen van 123%. Daarna zelfs onder het
minimaal vereist vermogen.
Directeur van SFB
John Neervens op
de bouwplaats.
Paul: Hoe reageerde het bestuur?
Regina: Met grote prudentie. Er werd bewust niet volledig
geÃ¯ndexeerd. Gemiste indexaties werden vastgelegd voor
later. Er is nooit gekort.
Paul: De bouwsector zelf kreeg flinke klappenâ€¦
Regina: Enorm. Veel faillissementen, veel uitstroom, veel mensen
die zzpâ€™er werden. Het deelnemersbestand kromp structureel.
68
×‰	Ú 7cassandra://vIuXCPUnFFdMmEcuCAbNdZF_sYxLX9aM6n0BFCS1agIÍ*Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûx×‰EÚ\BESTUUR EN GOVERNANCE:
VAN SECTOR NAAR AFSTAND
Paul: Het bestuur van pensioenfondsen is sterk veranderd.
Regina: Vroeger zaten er echte ondernemers en vakbondsmensen
in het bestuur. Mensen met diepe wortels in de sector.
Vanaf de jaren â€™10 kwam de pensioenfondsbestuurder op.
In 2014 werd het fonds min of meer gedwongen expertbestuurders
aan te stellen. Gepensioneerden kregen ook
een plek.
Paul: Dat klinkt professioneel.
Regina: Dat is het ook. Maar de keerzijde is de afstand tot
de bedrijfstak. Het pensioenfonds kreeg steeds meer het
karakter van een losstaand financieel instituut. Terwijl het
bestaansrecht juist ligt in de binding met de sector.
SOLIDARITEIT EN LANGLEVENRISICO
Paul: Hoe werkt solidariteit in het pensioenfonds?
Regina: Op allerlei manieren. Bijvoorbeeld in het delen van
langlevenrisico en arbeidsongeschiktheidsrisico.
Bouwvakkers leven gemiddeld korter, maar raken eerder
arbeidsongeschikt. De lasten zijn ongelijk verdeeld.
Solidariteit betekent altijd kapitaalstromen tussen groepen.
Het bestuur moet inzicht hebben in die stromen, zeker onder
de Solidaire Premie Regeling (SPR).
69
�×j"�œ\^DŒ^ûy�×j"�œ\^DŒ^ûx�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://Se9p7BVUvoF_yFwP8mQYfLL2oQwFAGtqKw0iwN2Z-1wÎ •Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://rCvKViuuGA_aGnWhFbwn4N6s8V1_ML_CEHz7NnEha2UÍh|Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://nAr_Fu8pJ_9nzLKU1ZuYEoJ33wgduUJqaqCX8qEbXw0Í$Í`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü-×‰EÚ¸NAAR HET NIEUWE STELSEL
Paul: Per 1 januari 2026 is het fonds overgestapt op de
solidaire premieregeling.
Regina: De grootste verandering is dat het beleggingsrisico
nu bij de deelnemers ligt. Maar er zijn voldoende stootkussens
ingebouwd om schokken op te vangen.
PENSIOEN ALS LANGE ADEM
Paul: Als u terugkijkt op uw carriÃ¨re, wat is dan de kern?
Regina: Dat pensioen draait om lange adem. Bestuurders zijn
voorbijgangers, maar hun besluiten werken decennia door.
Paul: Dat langetermijndenken verklaart het succes van het
fonds?
Regina: Ik denk het wel. Durf de korte pijn te nemen om de
lange termijn pijn te voorkomen.
Paul: Dankjewel voor dit boeiende gesprek.
Regina: Heel graag gedaan!
70
×‰	Ú 7cassandra://nAr_Fu8pJ_9nzLKU1ZuYEoJ33wgduUJqaqCX8qEbXw0Í$Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûz×‰EÚ�Ter vergelijking: cijfers op een rijtje
Bron: jaarverslag 2 juli 1951 â€“ 31 december 1952
Deelnemers
Gepensioneerd
Gewezen deelnemers
Aantal werkgevers
Pensioenpremie
Beleggingen
Bron: jaarverslag 2025
Deelnemers
Gepensioneerd
Gewezen deelnemers
Aantal werkgevers
Pensioenpremie
Beleggingen
207.290
1.234
n.v.t.
onbekend
24.600.000 in gulden
27.500.000 in gulden
158.410
246.917
330.636
19.156
1.376.900.000 euro
66.269.000.000 euro
Eerste
pensioenuitkering
voor bouwvakkers
De voorzitter van het
Bedrijfspensioenfonds
voor de Bouwnijverheid,
de heer A. van Werven
overhandigt aan
de heer J. Coene
de eerste uitkering
van het pensioen
en een oorkonde.
71
�×j"�œ\^DŒ^û{�×j"�œ\^DŒ^ûz�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://CHmZx8WBryh9uJBYMBWbFYcBwgV7fYOcQXlZ_oBSqXsÎ Í´Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://H7M5ioJLPMBrh8O-v_n9rAkfYZQarC9qGP_oF4Vj3QIÍ²¥Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://Y9yvU9xWHziyk3_XsyTGEfCpt6ycTnOn_RW53MCEvuUÍ9?Í`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü/‘× ��×j"�¡\^DŒ^ü1� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚ\Prijzen
- Job Dura Prijs 2020
Januari 2022 werd The Burton, eerste van drie woontorens van
Little C opgeleverd. Daarna volgden The Clark en The Hammond.
- Rotterdam Architectuurprijs
(publieksprijs Ã©n vakjuryprijs)
- Shortlist Architectenweb
Awards: Woongebouw
van het Jaar 2021
- BNA beste gebouw
categorie Leefbaarheid
& Sociale Cohesie
Hiermee voegde Bouwinvest 209 vrije-sector huurappartementen
toe aan de residential portefeuille. De vijftien gebouwen van
Little C bieden in totaal plaats aan in totaal 320 lofts en appartementen,
waaronder de 209 huurappartementen van Bouwinvest.
Het gebied biedt ook 10.000 m2 ruimte aan werkplekken en
kleinschalige horeca. En inmiddels heeft Familiehuis Daniel den
Hoed ook zijn intrek genomen in Little C.
Op een plek middenin de stad waar men niet graag kwam,
tussen de verkeerstromen in een stukje niemandsland is nu een
bloeiende plek ontstaan die verschillende buurten met elkaar
verbindt. Hiermee hebben we een positief aandeel kunnen
leveren aan een duurzame oplossing van de woningcrisis.
Little C aan de Rotterdamse Coolhaven kenmerkt zich door een
New Yorkse architectuurstijl. Dat komt vooral door de stoere
bakstenen gevels, grote zwarte raampartijen, expressieve stalen
hekwerken en loopbruggen die de gebouwen verbinden.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
72
×‰	Ú 7cassandra://Y9yvU9xWHziyk3_XsyTGEfCpt6ycTnOn_RW53MCEvuUÍ9?Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û|×‰Eª75jaar
73
�×j"�œ\^DŒ^û}�×j"�œ\^DŒ^û|�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://KMdiwLhITLPpwPc-3Gjh09mBlEOmXyQH3OXiPYsUB64Î mòÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://zicai_yJz8uRX4PX1ZkbY9lr6Xb2fba2o8sTx1zNBkgÍÌOÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://-UXUjS5POtUo4cbm88PZBpU5ShnHrwd2lqOQP1E2cCMÍ?NÍ`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü2×‰E×‰	Ú 7cassandra://-UXUjS5POtUo4cbm88PZBpU5ShnHrwd2lqOQP1E2cCMÍ?NÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û~×‰EÚyDe lange strijd naar zekerheid
Hoe bouwvakkers hun rechten
bevochten
Het hart van de arbeider groeit niet van het loon, maar van de
arbeid die het loon verdient. - Multatuli, Nederlands auteur,
geboren Edward Douwes Dekker
Wie vandaag de dag een bouwplaats oploopt, ziet helmen,
steigers volgens norm, veiligheidsschoenen met stalen
neuzen, een verwarmde keet met koffie, een uitvoerder
met een tablet en een ploeg die weet waar hij aan toe is.
Een vanzelfsprekende veiligheid, zo lijkt het. Maar wie goed
kijkt, zou kunnen zien dat een bouwplaats meer is dan beton
en staal. Het is een veroverde plek. Het resultaat van een soms
bikkelharde strijd om recht en zekerheid.
De rechten van de man of vrouw op de bouwplaats zijn
bepaald niet uit de lucht komen vallen. Ze zijn bevochten,
er is voor gestaakt. Ze zijn uitonderhandeld, vastgelegd in
caoâ€™s, verankerd in wetten en ondergebracht in fondsen
die hun wortels hebben in de solidariteit van arbeiders zelf.
Dat verhaal begint bij mannen die van â€™s ochtends vroeg tot â€™s
avonds laat werkten zonder vangnet, zonder verzekering en
zonder pensioen en hun wens naar verbetering. Goedschiks of
kwaadschiks. Zonodig, legden ze het gereedschap erbij neer.
Staakt! Staakt! Staakt!
Staken als onderhandelingsstrategie wordt al eeuwen
gehanteerd door ontevreden arbeiders. Nederland is daarop
geen uitzondering. Hoe ziet de rijke Nederlandse stakingsgeschiedenis
eruit?
Staken is het georganiseerd en tijdelijk neerleggen van de
werkzaamheden door arbeiders om druk te zetten op werkgevers
zodat zij de eisen van de werknemers inwilligen.
Sinds het staken in Nederland gangbaar werd na de Franse Tijd,
kwamen in ons land vier verschillende soorten stakingen voor:
â€¢ De klassieke staking, waarbij het werk wordt neergelegd
tot de eisen zijn ingewilligd.
â€¢ De gedeeltelijke staking, waarbij een afdeling binnen een
bedrijf staakt voor de belangen van die afdeling.
â€¢ De estafettestaking, waarbij er in Ã©Ã©n beroepsgroep afwisselend
op een andere plaats gestaakt wordt (bijvoorbeeld
door politie in verschillende gemeenten).
â€¢ De proteststaking, waarbij het werk voor korte tijd wordt
neergelegd als statement.
75
�×j"�œ\^DŒ^û�×j"�œ\^DŒ^û~�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://EexAXYaYh6y9LtOb9aSZrybnCljl2DRJ_5p8ABNgDGwÎ ×ºÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://lI8pq_x70UGLVi-qRYbPAiAxgu2rdpRfX7920Rf6sb8Í�¹Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://p1ccyeMQD9R6_QnDR4GBwyinCFHrgdPEbl1ulSad1YcÍ*ÖÍ`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü5×‰EÚÓMet hand en tand
De geschiedenis van Nederlandse stakingen begint in 1811.
In dat jaar werd Napoleons Code PÃ©nal ingevoerd in Nederland
met daarin een verbod op stakingen. Op basis van dit
verbod konden stakers worden gestraft door de overheid.
Desondanks vonden tussen 1820 en 1830 diverse stakingen
plaats. Zo legden bouwvakkers hun werkzaamheden aan het
Noord-Hollands Kanaal in 1823 neer. De ingehuurde arbeiders
vonden dat zij werden uitgebuit door hun aannemer Gerrit
Huyskens en moesten zelfs bedelen en stropen om hun karige
rantsoen aan te vullen. Een woedende menigte verzamelde
zich bij Huyskensâ€™ keet. Terwijl vanuit de mensenmassa werd
gezwaaid met rode vlaggen, dreigden de boze arbeiders
Huyskens hardhandig uit zijn schuilplaats te halen. Huyskens
schoot daarop twee mannen dood die zijn keet probeerden
binnen te dringen. De ontsteltenis maakte plaats voor woede
en Huyskens werd door de menigte gedood.
Dergelijke stakingen met veel geweld en een slechte afloop
waren destijds niet ongewoon: autoriteiten kregen namelijk
de opdracht hard op te treden wanneer de rode vlaggen in
zicht waren.
De escalatie en het bijkomende geweld dat werd gebruikt
bij stakingen, zette de vakbonden in een kwaad daglicht.
Tegen het begin van de twintigste eeuw vonden daarom
veranderingen plaats met betrekking tot de organisatie van
grootscheepse vakbondsacties. Door middel van een efficientere
organisatie en strakke regie hoopten de bonden beter
voor de dag te komen.
Spoorwegstaking van 1903
In 1872 werd het stakingsverbod opgeheven. Vakbonden
kregen hierdoor meer ruimte om het werk demonstratief
neer te leggen. Een belangrijke staking na de opheffing was
de spoorwegstaking in 1903. De staking ontstond door een
conflict tussen twee havenbedrijven, waarvan er Ã©Ã©n in een
vakbond georganiseerd was en de ander niet. In de Amsterdamse
haven weigerden arbeiders die aangesloten waren
bij de vakbond samen te werken met hun niet-aangesloten
vakbroeders. Werknemers die zich wÃ©l bij een bond hadden
aangesloten, hoopten op deze manier erkenning voor hun
vakbond af te dwingen.
De staking verspreidde zich in rap tempo over het gehele
Amsterdamse havengebied. Uit solidariteit weigerden ook
spoorwegmedewerkers hun ladingen in de haven te lossen.
76
×‰	Ú 7cassandra://p1ccyeMQD9R6_QnDR4GBwyinCFHrgdPEbl1ulSad1YcÍ*ÖÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û€×‰EÚ¾De spoorwegbazen vreesden voor hun omzet en willigden
binnen enkele dagen de eisen van hun arbeiders in. In navolging
van de spoorwegen gaven ook de havenbedrijven toe.
De regering zag de stakingen met lede ogen toe en besloot
tot een wetsvoorstel waarin het staken voor ambtenaren en
spoorwegpersoneel strafbaar werd gesteld. De arbeiders waren
in shock. Het ComitÃ© van Verweer werd opgericht waarin
alle soorten arbeiders verenigd werden. Twee stakingen van
het ComitÃ© liepen op niets uit, grote hoeveelheden arbeiders
gingen namelijk gewoon aan het werk. Zoâ€™n tien procent van
de spoormedewerkers werd ontslagen en kon daarna amper
een baan vinden. De staking begon zo hoopgevend, maar
eindigde in een compleet fiasco.
Stakingen als verzetsdaad
Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd volop gestaakt
in Nederland. Een bekend voorbeeld hiervan is de Amsterdamse
Februaristaking van 1941, waarbij Nederlanders voor
het eerst op grote schaal in verzet kwamen tegen de Duitse
bezetting en de bijbehorende Jodenvervolging.
Een ander beroemd voorbeeld van een staking tijdens
de Tweede Wereldoorlog was de Spoorwegstaking van 17
september 1944. Deze acties kwamen op gang nadat de verbannen
Nederlandse regering op Radio Oranje het personeel
Man verzorgt met duwkar in
Amsterdam een transport dat
door de spoorwegen werd
geweigerd in verband met de
spoorwegstaking van januari
1903. De onderkruiper wordt
beschermd door een politieagent
en een militair.
van de Nederlandse Spoorwegen had opgeroepen te staken,
ter ondersteuning van de geallieerde luchtlanding â€˜Market
Gardenâ€™. Zoâ€™n dertigduizend medewerkers gaven gehoor aan
de oproep en gingen in staking, waardoor het Nederlandse
spoorverkeer plat kwam te liggen.
77
�×j"�œ\^DŒ^û��×j"�œ\^DŒ^û€�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://d7-cOV_T2cuCDbZ8-Sk7ampvMxRe4xRXHfhGW2IKvZYÎ zcÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://zdww-p7suaVfb02CxWYxzzWYIB8gSrXdZz48XqYTpD4Í–tÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://ev3JjObyidVswlj0VczlzD_wkklLiF76XUBRRHAhPOIÍ*¼Í`�ÍjÍ �×j"�¡\^DŒ^ü7×‰EÚ>Wederopbouw
In de jaren na de Tweede Wereldoorlog veranderde het
staken. De meeste vakbonden werkten voor het â€˜nationaal
belangâ€™ tijdens de wederopbouw en door de vakbond
uitgeroepen stakingen kwamen bijna niet meer voor. In deze
periode brokkelde de macht van de vakbonden ook steeds
verder af, totdat ze van koers veranderden in de jaren zeventig.
Tegenwoordig zijn de vakbonden veel meer betrokken.
Zo werden in 2017 acht van de tien stakingen uitgeroepen
door een vakbond.
Ter illustratie: in de periode 1960-1966 was maar liefst 97%
van de stakingen spontaan in plaats van door de vakbond
georganiseerd. Vanaf de jaren â€™70 waren de vakbonden meer
betrokken bij diverse politieke stakingen, om betere caoâ€™s en
arbeidsvoorwaarden te bewerkstelligen. Ook de naderende
onderwijsstaking past binnen deze trend: de acties worden
namelijk georganiseerd vanuit de grootste onderwijsvakbond
AOb.
Erkenning van stakingsrecht
In 1961 ondertekende Nederland het Europees Sociaal Handvest.
Hierin stond onder andere beschreven dat het stakingsrecht
gold voor alle werknemers. Nederland kende echter
geen stakingsrecht: zo was het staken voor ambtenaren en
spoorwegmedewerkers nog altijd strafbaar.
Deze dubbele houding was controversieel, tot het stakingsverbod
voor ambtenaren en spoorwegmedewerkers in 1979
uiteindelijk werd afgeschaft.
78
×‰	Ú 7cassandra://ev3JjObyidVswlj0VczlzD_wkklLiF76XUBRRHAhPOIÍ*¼Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û‚×‰EÚÊStrategisch staken
In de loop der jaren heeft de staking zich aldus bewezen als
een effectief drukmiddel van werknemers om misstanden op
de werkvloer aan de kaak te stellen. Niet voor niets hebben
in de afgelopen twee eeuwen ruim 16.000 stakingen plaatsgevonden
in Nederland. Deze demonstraties dienden als
gelegenheid om actie te voeren voor een brede waaier aan
doeleinden: van loonsverhoging tot aan vrije dagen en de
lengte van werkdagen. De aankomende onderwijsstaking
zal hiermee in de voetsporen treden van een lange traditie.
Na 1890 gaven de landelijke vakcentrales steeds vaker
leiding aan de stakingen en werd ook gestaakt om andere
arbeidsvoorwaarden. Aan het einde van de negentiende eeuw
was de bouw een wereld van losse verbanden. Aannemers
huurden per project in, werk was seizoensgebonden, ziekte
betekende vaak een enkeltje armoe. De timmerman die van
de steiger viel, mocht van geluk spreken als collegaâ€™s een
collecte hielden. Structurele bescherming was er niet.
â€œDe nood is grootâ€�
In archieven van vroege bouwvakverenigingen proef je de
toon direct. In een verslag van een vergadering van metselaars
in Amsterdam, rond 1898, staat te lezen: â€œDe nood is
groot. Ziekte betekent gebrek. Wij moeten elkander steunen,
anders gaan wij ten onder.â€�
De eerste vakverenigingen in de bouw ontstonden vanuit
die noodzaak. Niet vanuit ideologie alleen, maar vanuit de
simpele behoefte aan een ziekenkas en een uitkering bij werkloosheid.
Solidariteit was een praktische oplossing voor een
hard bestaan, lang voordat het woord zelf was ingeburgerd.
Organiseren om te overleven
Met de oprichting van landelijke bonden, zoals de voorlopers
van de latere bouwbonden binnen wat uiteindelijk de
FNV zou worden, kreeg de sector een stem. De kersverse
Nederlandsche R.K. Bouwvakarbeidersbond formuleerde het
in 1917 in een pamflet zo: â€œZonder organisatie geen recht.â€�
De opkomst van de vakbeweging in Nederland liep parallel
aan de industrialisering en de groei van steden. In de bouwsector
was de organisatiegraad opvallend hoog. Dat had
te maken met de aard van het werk. Bouwvakkers werkten
samen, op locatie, in ploegen. De onderlinge band was sterk.
De bouwplaats was een sociale ruimte waar onvrede zich
snel kon verspreiden.
79
�×j"�œ\^DŒ^ûƒ�×j"�œ\^DŒ^û‚�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://YS8nvv6HMGorvP8caGj9XzNtDRIdi4eMcI2s3gLoT7gÎ v>Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://St2OT7HkZI5v0SR1T9N_GViImjVBn75lxcGz84BUmpYÍ´IÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://go2-3whrSqurVOGJsMGEs83gK9pBiWQkohmlkpah55wÍ28Í`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^ü9×‰EÚtDe cao als wapen
De echte doorbraak in rechten kwam met de collectieve
arbeidsovereenkomst. De cao maakte van losse afspraken
een afdwingbaar geheel. In de bouw werd al vroeg collectief
onderhandeld. Het principe was helder: wat voor Ã©Ã©n geldt,
moet voor allen gelden.
In een cao-tekst uit de jaren zestig staat in sobere bewoordingen:
â€œDe werknemer is verplicht deel te nemen aan de
pensioenregeling van het Bedrijfstakpensioenfonds voor
de Bouwnijverheid.â€� Die ene zin markeert een enorme stap.
Pensioen werd geen gunst van een werkgever, maar een recht
dat collectief was georganiseerd.
De cao regelde niet alleen loon. Ze ging over werktijden, over
doorbetaling bij ziekte, over veiligheid. In de jaren zeventig,
toen de arbeidsomstandigheden steeds meer onderwerp
van debat werden, nam de bouwsector bepalingen op over
steigerveiligheid en beschermingsmiddelen. Dat ging niet
zonder slag of stoot.
In vakbondsbladen uit die periode wordt fel geschreven
over â€œde achteloze omgang met mensenlevensâ€� op bouwplaatsen.
Een kaderlid van de bouwbond noteerde in 1974:
â€œEen helm kost geld. Een leven ook.â€� Het was een tijd waarin
arbeidsongevallen nog veelvuldig voorkwamen en de roep
om strengere regels toenam.
Politiek en polderen
De strijd om rechten speelde zich niet alleen af tussen bond
en werkgever. Politieke partijen speelden een doorslaggevende
rol bij het wettelijk verankeren van sociale zekerheid.
De invoering van de Werkloosheidswet, de Ziektewet en later
de Arbeidsomstandighedenwet gaf een basis waarop caoâ€™s
konden voortbouwen.
Nederland ontwikkelde een model waarin werkgevers en
werknemers samen met de overheid aan tafel zaten. Het poldermodel,
vaak geroemd om zijn overlegcultuur, heeft diepe
wortels in sectoren als de bouw. Daar werd het principe van
gelijke vertegenwoordiging van werkgevers en werknemers
concreet in fondsen en besturen.
Een oud-bestuurder van een bouwfonds zei daarover in
een interview met een vakblad: â€œWij zaten daar niet om
elkaar vliegen af te vangen, maar om een sector draaiende te
houden. Als het slecht ging in de bouw, voelde iedereen dat.
Dan moest je samen verantwoordelijkheid nemen.â€�
80
×‰	Ú 7cassandra://go2-3whrSqurVOGJsMGEs83gK9pBiWQkohmlkpah55wÍ28Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û„×‰EÚ}De geboorte van bpfBOUW
In 1951 werd het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid
opgericht, het huidige bpfBOUW. Het initiatief kwam
van sociale partners. Werkgevers en vakbonden besloten dat
pensioenopbouw niet afhankelijk mocht zijn van de grillen
van individuele bedrijven.
In een van de eerste jaarverslagen staat: â€œHet fonds heeft ten
doel zekerheid te verschaffen aan de arbeider in de bouwnijverheid
voor zijn oude dag.â€� De formulering is zakelijk, maar
de impact was groot. Voor het eerst werd op grote schaal
structureel gespaard voor later, verplicht en collectief.
Dat verplichte karakter was cruciaal. Juist in een sector met
veel wisselingen van werkgever en projectmatige arbeid was
een individueel pensioen kwetsbaar. Door deelname verplicht
te stellen via de cao, werd solidariteit georganiseerd.
Jong betaalde mee voor oud, gezond voor ziek, werkend
voor gepensioneerd.
Vrouwen en nieuwkomers op de bouwplaats
Lang was de bouw een mannenwereld. Toch veranderde
ook dat beeld. Met de toetreding van vrouwen en later van
arbeidsmigranten tot de sector kwam de vraag naar gelijke
rechten opnieuw op tafel. De caoâ€™s en pensioenregelingen
golden formeel voor iedereen, maar in de praktijk was aandacht
nodig voor gelijke behandeling.
In een cao-tekst uit de jaren negentig wordt expliciet gesproken
over gelijke beloning voor mannen en vrouwen
bij gelijke arbeid. Het lijkt vanzelfsprekend, maar was dat
niet. Vakbondsvertegenwoordigers wezen er destijds op dat
â€œgelijke rechten niet alleen op papier moeten bestaan, maar
ook in de keet en op de loonstrookâ€�.
Voor arbeidsmigranten gold iets vergelijkbaars. Zij werkten
vaak onder moeilijke omstandigheden, soms via onderaannemers.
De bonden maakten zich hard voor naleving van
cao-afspraken en pensioenafdracht. Een bestuurder zei in
2008 in een interview: â€œAls wij toelaten dat groepen buiten
de regeling vallen, ondermijnen wij het hele systeem.â€�
Zwaar werk, zwaarwegende rechten
De bouw is fysiek zwaar. Dat besef leidde tot aparte regelingen
voor vervroegde uittreding en zwaarwerkregelingen.
De discussies daarover waren intens. Werkgevers wezen op
kosten, werknemers op slijtage.
81
�×j"�œ\^DŒ^û…�×j"�œ\^DŒ^û„�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://0lKYSYIu0Sfv4L6FpGrokajPVrdXmnpWYchmc3iSXj4Î TàÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://onKTl-4-tI8nncKixwCfJgPOof2oA7wfmB-k4JQWNSwÍ—žÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://vLPTisvtTC212it-22SBBXQ0jyX3RKXKtEnOk9e-rygÍ--Í`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^ü;×‰EÚ_In verslagen van cao-onderhandelingen uit de jaren tachtig
wordt melding gemaakt van stakingen rond VUT-regelingen.
Een vakbondsleider sprak toen de woorden: â€œWij bouwen het
land, maar wij willen niet zelf gebroken eindigen.â€� Het citaat
werd breed overgenomen in de vakpers.
De latere discussies over de verhoging van de AOW-leeftijd
wakkerden dat debat opnieuw aan. Voor bouwvakkers, die
vaak al vroeg in hun carriÃ¨re begonnen, voelde langer doorwerken
als een extra belasting. Sociale partners zochten naar
oplossingen binnen de sector, met tijdelijke regelingen en
extra bijdragen.
De crisis als lakmoesproef
De economische crisis van 2008 en de jaren daarna trof de
bouw hard. Projecten werden uitgesteld, bedrijven gingen
failliet, werkloosheid liep op. Juist in die periode bleek het
belang van collectieve fondsen en afspraken.
Pensioenfondsen kregen te maken met dalende dekkingsgraden.
Ook bpfBOUW moest moeilijke besluiten nemen.
In nieuwsbrieven werd openlijk gecommuniceerd over kortingen
en herstelplannen. Dat leidde tot onrust, maar ook
tot betrokkenheid.
Een deelnemer schreef in een ingezonden brief: â€œIk begrijp
dat het tegenzit op de beurs. Maar het gaat hier om mijn
oude dag. Leg mij uit wat er gebeurt.â€� Die oproep tot transparantie
typeert de moderne fase van de sociale zekerheid:
deelnemers zijn mondiger, beter geÃ¯nformeerd en kritischer.
Een nieuw pensioenstelsel
De recente overgang naar een nieuw pensioenstelsel markeert
opnieuw een kantelpunt. Het oude systeem van vaste uitkeringen
maakt plaats voor een persoonlijker, maar nog steeds
collectief georganiseerd model. In de bouwsector is daar
intensief over onderhandeld.
Vakbonden legden het resultaat voor aan hun leden.
In ledenbrieven werd gesproken over â€œeen evenwicht tussen
solidariteit en persoonlijk eigendomâ€�. Het debat was soms fel,
maar de basisgedachte bleef: pensioen is geen individueel
beleggingsproduct, maar een collectieve voorziening.
Zorg als fundament
Wat in al die decennia opvalt, is dat zorg en strijd geen
tegenpolen zijn. De strijd om rechten was steeds ingegeven
door zorg voor elkaar. De ziekenkas van vroeger is de
82
×‰	Ú 7cassandra://vLPTisvtTC212it-22SBBXQ0jyX3RKXKtEnOk9e-rygÍ--Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û†×‰EÚRvoorloper van het moderne fonds. De staking voor een helm
is de voorloper van de Arbowet.
Op de bouwplaats wordt nog altijd hard gewerkt. De risicoâ€™s
zijn kleiner dan vroeger, maar niet verdwenen. De noodzaak
van goede afspraken blijft. Rechten moeten worden onderhouden,
net als een gebouw.
Een jonge uitvoerder in West-Friesland zei onlangs in een
gesprek: â€œIk ben niet opgegroeid met stakingen. Voor mij is
het normaal dat alles geregeld is. Maar als ik hoor hoe het
vroeger was, snap ik dat dat niet vanzelf is gegaan.â€�
De menselijke maat
Sociale geschiedenis gaat niet alleen over wetten en fondsen,
maar over mensen. Over de metselaar die zijn knieÃ«n versleet,
de timmervrouw die zich staande hield in een mannenwereld,
de migrant die hier een toekomst zocht. Hun verhalen geven
kleur aan de droge teksten van caoâ€™s en statuten.
In een interview uit de jaren zeventig vertelde een bouwvakker
uit Noord-Holland: â€œMijn vader had niks. Geen pensioen. Hij
werkte tot hij niet meer kon. Dat wilde ik anders.â€� Het is een
simpele zin, maar hij vat een eeuw sociale vooruitgang samen.
75jaar
83
�×j"�œ\^DŒ^û‡�×j"�œ\^DŒ^û†�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://eHQGdZgMNL4q4bZ16fSnTjGyt8JrOQZV7TI5ziyCUrIÎ OÑÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://rgmSyyN1H1ajMzPD5UzDp3jO-QQsaboO6GIyZ1LxQaIÍ�sÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://4cl9EV5ftrXrhL4w11Z4KQyIP8Dy9EcV1uWh-gXjEVAÍ-Í`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^ü=•× ��×j"�¢\^DŒ^üC� Í‚Í¼�n�9×�Hºhttp://Vakbondshistorie.nl×�×�Ðˆ× ��×j"�¢\^DŒ^üB� Í�Í­�f�9×�H¹http://Vakbondhistorie.nl×�×�Ðˆ× ��×j"�¢\^DŒ^üA� Í‚Íž�(�9×�H­http://CBS.nl×�×�Ðˆ× ��×j"�¢\^DŒ^ü@� Í‚Í��+�9×�H­http://NOS.nl×�×�Ðˆ× ��×j"�¢\^DŒ^ü?� Í·Í€�Ì•�9×�HÚ  http://www.onvoltooidverleden.nl×�×�Ðˆ×‰EÚ—Bouwen aan de toekomst
De bouwsector staat voor nieuwe uitdagingen: verduurzaming,
digitalisering, schaarste aan vakmensen. Ook de
sociale zekerheid zal zich moeten aanpassen. De kernvraag
blijft dezelfde als in 1898: hoe zorgen wij dat wie bouwt, niet
zelf instort?
Pensioenfonds bpfBOUW is daarin een schakel in een lange
keten. Het fonds is het resultaat van strijd, overleg en compromis.
Het is een instituut dat voortkomt uit de overtuiging
dat zekerheid niet individueel kan worden geregeld in een
sector die zo afhankelijk is van collectieve inspanning.
Wie vandaag over een bouwplaats loopt, ziet misschien
vooral de kraan en de steiger. Maar wie beter kijkt, ziet ook de
onzichtbare constructie van rechten en plichten, van premies
en uitkeringen, van overleg en vertrouwen. Die constructie
is minstens zo indrukwekkend als het gebouw dat verrijst.
En misschien is dat wel de belangrijkste les uit anderhalve
eeuw sociale geschiedenis in de bouw: wie samen bouwt,
moet ook samen zorgen.
Bronnen:
- Archieven van vroege bouwvakverenigingen, vergaderverslagen en pamfletten (eind 19e
en begin 20e eeuw), Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), Amsterdam.
- Jaarverslagen en historische documenten van het Bedrijfstakpensioenfonds voor de
Bouwnijverheid (vanaf 1951), bpfBOUW-archief.
- Cao-teksten Bouwnijverheid (diverse jaren), archief FNV Bouwen & Wonen en CNV Vakmensen.
- Interviews met (oud-)bouwvakkers, oral history-projecten Noord-Holland, Reg. Archief Hoorn.
- Vakbondsbladen Bouwbond FNV en voorgangers (jaren 1960-1990).
- Secundaire literatuur over Nederlandse vakbeweging en sociale zekerheid, onder meer
publicaties van historici verbonden aan het IISG en universiteiten in Amsterdam en Utrecht.
- PDF Sjaak van der Velden, Stakingen in Nederland, arbeidersstrijd 1830-2008 (Rotterdam
2009) via www.onvoltooidverleden.nl
- NOS.nl: Grootste onderwijsbond maakt draai: woensdag toch staken, voorzitter weg.
- CBS.nl: In 2017 meeste stakingen sinds 1989
- Vakbondhistorie.nl: Gevolgen van de spoorwegstaking: De ontwikkeling van het stakingsrecht
- Vakbondshistorie.nl: â€œDit zijn mijn berenâ€�. De staking bij de aanleg van het Noordhollandskanaal
in 1823
84
×‰	Ú 7cassandra://4cl9EV5ftrXrhL4w11Z4KQyIP8Dy9EcV1uWh-gXjEVAÍ-Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûˆ×‰Eª75jaar
85
�×j"�œ\^DŒ^û‰�×j"�œ\^DŒ^ûˆ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://BuwRpvne3DCRzfbcHW8GlPkCh539oCGT0W-x0sNHStcÎ ,$Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://UU22HYiCzo3Xga0svcICkMniRTdt_pJFDcf4CsJoQJUÍÃªÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://sHigarRT0wQoKRmX72Mt3kBOvhWEHVaNZ6Ke242vksIÍ;oÍ`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^üD×‰E×‰	Ú 7cassandra://sHigarRT0wQoKRmX72Mt3kBOvhWEHVaNZ6Ke242vksIÍ;oÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûŠ×‰EÚÁGastarbeiders in de bouw
De oudere steden van Nederland tonen een boeiende
opbouw: vaak een historische binnenstad en daarbuiten,
steeds jongere wijken. Typisch Nederlandse, herkenbare
stadsdelen. Toch vergeten we weleens dat de bouwers
lang niet allemaal hun wortels hadden in de Hollandse klei.
De bouwvakkers van vroeger en nu kwamen niet alleen uit
Drenthe of Brabant, maar ook uit Emden, Antwerpen, Bari,
Kayseri, Nador of Katowice of zelfs verder. Arbeidsmigratie
is geen voetnoot in de Nederlandse geschiedenis, maar een
constante factor. Al eeuwenlang.
Vreemdelingen in de Republiek
Al in de zeventiende eeuw was de Republiek der Verenigde
Nederlanden een magneet voor arbeidskrachten van buiten.
In Holland bestond in sommige steden een aanzienlijk deel
van de bevolking uit mensen die in het buitenland waren
geboren. Duitse seizoenarbeiders, Vlaamse ambachtslieden,
Scandinavische zeelieden: zij trokken naar de snel groeiende
steden waar handel, scheepvaart en bouw werk boden.
De economische bloei van de Gouden Eeuw rustte mede op
hun arbeid. Historici wijzen erop dat de bescheiden Republiek
in verhouding een opmerkelijk open arbeidsmarkt kende.
Ook in de bouw waren migranten zichtbaar. Metselaars en
timmerlieden trokken waar werk was: naar nieuwe vestingwerken,
pakhuizen, grachtenpanden. Hun komst werd zelden
onderwerp van gesprek; arbeid was schaars, vakmanschap
welkom. Toch was hun positie kwetsbaar. Zij waren afhankelijk
van tijdelijke contracten en lokale gilderegels, en stonden bij
economische tegenwind als eersten op straat.
In de negentiende eeuw veranderde het patroon. Nederland
industrialiseerde laat en bleef lange tijd een emigratieland.
Tussen 1947 en 1963 vertrokken volgens cijfers van het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ruim 400.000 Nederlanders
naar landen als Canada, AustraliÃ« en de Verenigde
Staten. Het idee dat arbeid mobiel was en dat vertrek een
rationele keuze kon zijn, zat diep in de Nederlandse samenleving
verankerd.
87
�×j"�œ\^DŒ^û‹�×j"�œ\^DŒ^ûŠ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://yQJT5jlVgz0h0Qs5RQXOs_eFtSxk6F4mHmbkwqgdxiMÎ Â«Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://QlplBaa_PXOlSuhFDtyqdH_KyZuozwuJH311hgWuJ_EÍ¡ÑÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://1-AIWA29rxlo5JEe7xgISw-xzvDEjxos2QkqxhUqf-4Í-‘Í`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^üF×‰EÚArbeiders te gast
Na 1945 stond Nederland voor een immense opgave.
Steden lagen in puin, de woningnood was nijpend en de
bevolking groeide snel. De bouwsector draaide overuren.
Tegelijkertijd vertrokken nog altijd duizenden Nederlanders
per jaar naar het buitenland. In de jaren vijftig ontstond
daardoor een krappe arbeidsmarkt. Fabrieken, havens en
bouwplaatsen zaten om handen verlegen.
Voor een oplossing keek men aanvankelijk naar Zuid-Europa.
In 1960 sloot Nederland een wervingsakkoord met ItaliÃ«; later
volgden Spanje en Griekenland. De economische logica was
helder: in die landen was werkloosheid hoog en waren de
lonen laag. Voor veel jonge mannen bood vertrek naar het
noorden uitzicht op een inkomen waarmee thuis een huis
kon worden gebouwd of een stuk land kon worden gekocht.
De gedachte was dat het om tijdelijke arbeid ging. De term
â€˜gastarbeiderâ€™ drukte dat uit: wie te gast is, blijft niet voorgoed.
In 1964 tekende Nederland een officieel wervingsverdrag
met Turkije. Vijf jaar later volgde een overeenkomst met
Marokko. De aantallen namen snel toe. Volgens het CBS
groeide het aantal inwoners van Turkse en Marokkaanse
herkomst in Nederland tussen 1965 en 1975 explosief, van
enkele duizenden naar tienduizenden. Zij vonden werk in de
industrie, de metaal, de havens â€” en in de bouw.
Op de steiger
De bouw was fysiek zwaar en conjunctuurgevoelig. Het werk
was buiten, in weer en wind, vaak op hoogte. Nederlandse
jongeren zochten vaker door naar beter betaalde of minder
belastende banen. Voor veel migranten was de bouw
88
×‰	Ú 7cassandra://1-AIWA29rxlo5JEe7xgISw-xzvDEjxos2QkqxhUqf-4Í-‘Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûŒ×‰EÚ	een eerste toegang tot de arbeidsmarkt. Werkgevers waardeerden
hun inzet. Tegelijkertijd was hun positie precair.
Contracten waren tijdelijk, huisvesting werd vaak via de werkgever
geregeld en vakbondslidmaatschap was niet vanzelfsprekend.
In verschillende steden werden pensions en
woonoorden ingericht waar mannen met zâ€™n zessen of achten
een kamer deelden. Een bekend voorbeeld is Woonoord
AtatÃ¼rk in Amsterdam-Noord, gebouwd in 1964 als tijdelijk
onderkomen voor Turkse arbeiders. Die tijdelijkheid had een
keerzijde. Investeren in taalonderwijs, integratie of fatsoenlijke
huisvesting leek minder urgent als men veronderstelde
dat de arbeiders toch weer zouden vertrekken. In de praktijk
bleven velen langer dan gepland.
Uitbuiting en discriminatie
De economische bloei van de jaren zestig verhulde niet dat
misstanden voorkwamen. Migranten waren afhankelijk van
tussenpersonen en werkgevers, die hun kwetsbare positie
soms uitbuitten. Er waren gevallen van achterstallige loonbetalingen,
slechte huisvesting en onveilige arbeidsomstandigheden.
Wie klaagde, riskeerde zijn baan. En daarmee zijn
verblijfsstatus.
Discriminatie speelde eveneens een rol. â€œGeen Turkenâ€� of
â€œGeen Marokkanenâ€� waren teksten die in de jaren zeventig
niet ongewoon waren bij pensions of in personeelsadvertenties.
In sommige wijken leidde de snelle instroom van
arbeidsmigranten tot spanningen over huisvesting en voorzieningen.
De rellen in de Rotterdamse Afrikaanderwijk in
1972 waren een uitbarsting van frustratie onder autochtone
bewoners, maar maakten tegelijk duidelijk hoe geÃ¯soleerd
veel migranten leefden.
Toch waren zij geen willoze slachtoffers. In fabrieken en op
bouwplaatsen sloten steeds meer gastarbeiders zich aan bij
vakbonden. Zij eisten gelijke beloning voor gelijk werk en
betere arbeidsomstandigheden. De vakbeweging erkende
geleidelijk dat de positie van migrantenarbeiders ook de
positie van Nederlandse arbeiders beÃ¯nvloedde. Solidariteit
was niet alleen een moreel, maar ook een economisch
argument.
De omslag van 1973
De oliecrisis van 1973 maakte een einde aan de aanvoer van
nieuwe buitenlandse werknemers. De economie koelde af
en de werkloosheid liep op. De Nederlandse regering kondigde
een wervingsstop af voor laaggeschoolde arbeid van
buiten de Europese Gemeenschap. Nieuwe arbeidsmigranten
89
�×j"�œ\^DŒ^û��×j"�œ\^DŒ^ûŒ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://oucsJe435fes4cFs9dG_uEz7mt3DKkrKW-bmLZtFmFIÎ 6ÄÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://HiuYy3whOyjZp6zgG0SmkFHpek7qcHxqkor_T4QiSocÍŒ Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://SCqGUHmcBXJZEgABylx8LZQ35evRtU3OOwcAlPNGQcIÍ(ŒÍ`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^üH×‰EÚwerden niet langer actief geworven. Maar de mannen die er
al waren, bleven. Terugkeer naar het land van herkomst was
minder vanzelfsprekend geworden. Zij hadden hier werk,
bouwden een sociaal netwerk en zagen in Nederland betere
toekomstkansen voor hun kinderen. De wet bood bovendien
ruimte voor gezinshereniging. Vrouwen en kinderen kwamen
over en vonden een plek in huurwoningen.
Met die gezinshereniging veranderde het karakter van de
migratie fundamenteel. Nederland kreeg geen rondtrekkende
arbeiders meer, maar nieuwe gemeenschappen.
Kinderen groeiden op tussen twee talen, twee culturele
referentiekaders. De bouwvakker die ooit maandenlang
alleen in een pension sliep, werd een gezinsman.
Emancipatie en zichtbaarheid
De tweede generatie maakte andere keuzes dan hun
vaders. Waar de eerste generatie vaak genoegen nam met
zwaar, laagbetaald werk, zochten hun kinderen via onderwijs
een bredere horizon. Dat ging niet zonder obstakels.
Onderzoek liet zien dat leerlingen met een Turkse of Marokkaanse
achtergrond vaker lager werden geadviseerd dan hun
prestaties rechtvaardigden. Discriminatie op de arbeidsmarkt
bleef een terugkerend thema.
Toch voltrok zich een geleidelijke emancipatie. Migranten
richtten eigen organisaties en moskeeÃ«n op, namen deel
aan lokale politiek en cultuur, en werden zichtbaar in vakbeweging
en ondernemerschap. In de bouwsector ontstonden
bedrijven van ondernemers met een migratieachtergrond
die zelf personeel in dienst namen en meededen in aanbestedingen.
De term â€˜gastarbeiderâ€™ dekte de lading niet meer;
90
×‰	Ú 7cassandra://SCqGUHmcBXJZEgABylx8LZQ35evRtU3OOwcAlPNGQcIÍ(ŒÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûŽ×‰EÚhwie al decennia in Nederland woont, belasting betaalt en
kinderen grootbrengt, is geen gast meer maar een inwoner.
ContinuÃ¯teit en verschil
Terugkijkend past de komst van de gastarbeiders in een
langere traditie van arbeidsmigratie. Net als de Duitse seizoenarbeiders
in de zeventiende eeuw of de Belgische arbeiders
in de negentiende eeuw kwamen zij vanwege werk. Wat verschilde,
was de schaal en de zichtbaarheid. De naoorlogse
economische groei, de snelle urbanisatie en de opkomst
van de verzorgingsstaat maakten hun aanwezigheid tot een
nationaal thema.
In de bouwsector is hun bijdrage tastbaar. Woonwijken uit
de jaren zestig en zeventig, snelwegen, tunnels en viaducten
dragen het stempel van duizenden anonieme arbeiders
die hierheen kwamen met een koffer en een contract.
De afhankelijkheid van werkgevers, de gebrekkige huisvesting,
de discriminatie en de politieke aarzeling om hun komst
als blijvend te erkennen, maakten hun positie precair. Pas toen
duidelijk werd dat zij niet zouden vertrekken, kwam er ruimte
voor structureel beleid rond integratie en gelijke rechten.
Een onvoltooid verhaal
Vandaag de dag is arbeidsmigratie nog steeds onderwerp van
debat. Oost-Europese bouwvakkers werken op Nederlandse
steigers; discussies over huisvesting en arbeidsvoorwaarden
zijn nog lang niet afgesloten. De geschiedenis van de gastarbeiders
uit de jaren zestig laat zien dat economische noodzaak
en menselijke waardigheid hand in hand moeten gaan.
Wie arbeid vraagt, moet ook verantwoordelijkheid nemen
voor de mens achter die arbeid.
Bronnen:
- Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Tijdlijn migratie 1849â€“2025
en historische migratiecijfers.
- Canon van Nederland, venster â€œGastarbeidersâ€�.
- Nationaal Archief, dossier over het Nederlands-Turkse wervingsverdrag (1964).
- Leo Lucassen & Jan Lucassen, diverse publicaties over migratie in de Republiek
en moderne arbeidsmigratie.
- Hein de Haas, Hoe migratie echt werkt (2023).
- Historiek, artikelen over gastarbeiders in Nederland.
- Gemeentearchief Amsterdam, documentatie over Woonoord AtatÃ¼rk (1964).
- Publicaties over de rellen in de Afrikaanderwijk (Rotterdam, 1972).
91
�×j"�œ\^DŒ^û��×j"�œ\^DŒ^ûŽ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://IiFykyJ4MVe5JIOeKnqZLV9SIg_ME2hSna0CPQmq8WQÎ tÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://z_-7ENWe89JJu9N7EAGChF3qbjLptsoR8JHixPTVLqUÍ‰ãÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://QdE035nIWJjXdyh_1YA-oOXWicrqS5xwAD9sqVHkPdAÍ-kÍ`�ÍjÍ �×j"�¢\^DŒ^üJ×‰EÚFineerzaagje
Dit zaagje diende om fineer
nauwkeurig op maat te zagen.
Hiermee sneed men dunne
stroken uit fineervellen voor
het afwerken van plaatmateriaal.
Langs een geleider
ontstond een rechte snede.
Door de precisie bleef het
gereedschap lang in gebruik.
92
×‰	Ú 7cassandra://QdE035nIWJjXdyh_1YA-oOXWicrqS5xwAD9sqVHkPdAÍ-kÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û�×‰EÚTegeltroffel
Hiermee bracht de tegelzetter
kalk- of zandcementmortel
aan op de achterkant
van tegels. Tot circa 1970
was dit de standaardmethode.
De tegels werden
natgemaakt en daarna met
de troffel op hoogte tegen
de muur geklopt, langs een
gespannen draad.
75jaar
93
�×j"�œ\^DŒ^û‘�×j"�œ\^DŒ^û��ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://9ZW2cg4ZQ6y1yAbZ6n156IrVHF8A1jN0NJJIx5MytLMÎ Ø¾Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://wcuPPtiOfJcnRFBqz90vhTFJWVkBQ22xOXTQ6E48G8MÍ¹:Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://l9dX9yJRhGNvtG3P5VlBewVxOYU8RYYiHwdFFif9pusÍ;bÍ`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^üL‘× ��×j"�£\^DŒ^üN� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚSStart bouw in zicht
Gemeente Amsterdam heeft
de locatie inmiddels periode
bouwrijp gemaakt. De bouw
van de eerste twee deelplannen,
de woontorens met 933
huurappartementen en 187
koopappartementen, start naar
verwachting in het tweede
kwartaal van 2026. De bouw
wordt uitgevoerd door Heddes
Bouw & Ontwikkeling. De oplevering
van deze eerste fase
staat gepland voor 2029.
Gebiedsontwikkelaar AM en Ballast Nedam Development
hebben 933 woningen in Eleven Square, de nieuwe mixeduse
stadswijk naast de Johan Cruijff ArenA, verkocht aan het
Bouwinvest Residential Fund.
Het gaat om 478 vrije sector huurappartementen in de hoogste
woontoren van Amsterdam, 455 studentenstudioâ€™s en
3.300 m2 VVO aan commerciÃ«le ruimten. Daarmee betreft
deze transactie, gemeten naar het aantal woningen, de grootste
nieuwbouwtransactie in de Nederlandse woningmarkt.
Eleven Square wordt de blikvanger van het gebied met de
hoogste woontoren van Amsterdam. Met een hoogte van
145 meter krijgt de skyline van Amsterdam een nieuw icoon.
Eleven Square omvat een vloeroppervlakte van circa 170.000
mÂ², wat neerkomt op zoâ€™n 28 voetbalvelden. De naam is een
verwijzing naar het nieuwe levendige plein met een cluster
aan gebouwen en het postcodegebied 11 waarvan Eleven
Square het hart vormt.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
94
×‰	Ú 7cassandra://l9dX9yJRhGNvtG3P5VlBewVxOYU8RYYiHwdFFif9pusÍ;bÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û’×‰Eª75jaar
95
�×j"�œ\^DŒ^û“�×j"�œ\^DŒ^û’�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://dTDC2COp-MvPY7r-yhtrGmURUR0Cy8xH38pud_eyAxIÎ ŒÔÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://r9uO2YXE2cev0rWtkN8-GKnnqBZSw4LIzADgW6EYjvsÍ¡mÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://3NMNxSggMxdRMMOphm-Rzo34xSh8-VV7ZzlwEy5D3LoÍ/èÍ`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^üO×‰EÚÝHet bedrijfstakpensioenfonds
voor de bouwnijverheid
(kortweg bpfBOUW) bestaat
dit jaar maar liefst 75 jaar.
Een mijlpaal, die een felicitatie
meer dan waard is. Als voorzitter
van werkgevers in afbouw
en natuursteen, maar ook als
oud-voorzitter van het pensioenfonds,
feliciteer ik dan
ook het pensioenfonds zelf
natuurlijk. Maar ik feliciteer
toch vooral ook al die mensen
die in de bouw en afbouw hun
brood verdienen of verdiend
hebben (en iedereen die nog
in de bedrijfstak gaat werken).
Al die mensen die ons land
elke dag een beetje mooier
maken. Gefeliciteerd met
jullie pensioenfonds, dat er
al driekwart eeuw voor zorgt
dat jullie na een leven lang
werken vervolgens levenslang
kunnen genieten van
een welverdiende oude dag.
×‰	Ú 7cassandra://3NMNxSggMxdRMMOphm-Rzo34xSh8-VV7ZzlwEy5D3LoÍ/èÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û”×‰EÚ
EBouwen aan
vertrouwen
En daar zorgt het pensioenfonds, eigenlijk al vanaf dat prille
begin net na de oorlog, voor op een manier die bij de bedrijfstak
past, die bij de bedrijfstak hoort: zonder veel fratsen. Met een
â€˜niet lullen maar poetsenâ€™-mentaliteit. Met een sterk besef ook
voor wie we het uiteindelijk allemaal doen: voor die mannen
en vrouwen die ik net noemde, die onze bedrijfstak mÃ¡ken.
Het pensioenfonds doet dat zonder zichzelf daarvoor op de
borst te kloppen. Stug werkend aan een goed pensioen voor
nu en straks. Voor jong en oud.
In nauwe samenwerking mÃ©t de bedrijfstak. Met vakbonden
en werkgeversorganisaties zoals NOA. Sociale partners die
lang geleden al het belang inzagen van een goed pensioen.
Snapten dat dat een gezamenlijke verantwoordelijkheid is, van
werknemer Ã©n werkgever. Waarvan je de kosten dan ook samen
draagt. Door tijdens â€™t werkzame leven geld opzij te zetten
voor daarna. Sociale partners ook die vervolgens samen de
verantwoordelijkheid namen om al dat geld goed te beheren.
Daar meer geld van te maken, en dus een beter pensioen.
Op een verantwoorde manier. Die nauwe samenwerking
tussen pensioenfonds en bedrijfstak is het bestaansrecht van het
fonds, de kracht ook. Een vanzelfsprekendheid eigenlijk. Maar
wat vanzelfsprekend is, gebeurt niet vanzelf. Daar moet aan
gewerkt worden. Daarin moet worden geÃ¯nvesteerd. Altijd weer.
In die 75 jaar dat het pensioenfonds nu bestaat, is er veel
veranderd. De wereld om ons heen is veranderd. De bedrijfstak
is veranderd. De pensioenregeling is veranderd. Vaker dan
eens. En ongetwijfeld niet voor het laatst. Maar het doel bij al die
veranderingen, van al die veranderingen eigenlijk, is steeds hetzelfde:
zorgen voor een oudedagsvoorziening die staat als een
huis. Met, in een woelige wereld, de blik op vandaag Ã©n op de
lange termijn. Op 1 januari van dit jaar is bpfBOUW â€˜ingevarenâ€™
in een nieuwe pensioenregeling. Een mega-operatie die, mede
dankzij uitvoerder APG en het eigen bestuursbureau, vlekkeloos
is verlopen. Een mega-prestatie ook dus, die de gepensioneerden
van het fonds direct een in de Nederlandse pensioenwereld
ongekende verhoging van hun pensioen opleverde.
Ik begon met te zeggen dat
het 75-jarig bestaan van
bpfBOUW een felicitatie meer
dan waard is.
Maar het is ook meer dan een
felicitatie waard. Een oproep
namelijk om als bedrijfstak
trots te zijn op wat ons
pensioenfonds doet: samen
met sociale partners een
geweldige arbeidsvoorwaarde
neerzetten. En daar mogen
we met ons allen best wat
meer reclame voor maken.
John Kerstens,
voorzitter Nederlandse
Ondernemersorganisatie
voor Afbouwbedrijven
97
�×j"�œ\^DŒ^û•�×j"�œ\^DŒ^û”�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://S1Ux8LPn8VRsjOORIu4TEDAtv5M9j5bjFMG3MszIXzoÎ àÊÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://rOLn_T7jp9NMtnpjbNfhZct024BV-VvnenNziPlEmYwÍ†aÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://ydcpn66XK7EqJx_i0BD54lU34GWUSQY94sTE-dwz0B8Í+0Í`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^üR‘× ��×j"�£\^DŒ^üT� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚ�Sluishuis
Ontworpen door de gerenommeerde
architectenbureaus
Bjarke Ingels Group (BIG) en
Barcode Architects, wordt
geprezen om zijn innovatieve
ontwerp dat duurzaamheid,
waterleven en stedelijke architectuur
naadloos combineert.
Het icoon van Amsterdam, Sluishuis, is opgeleverd in 2022. Met
haar 242 koopwoningen en 200 betaalbare middenhuurwoningen
is dit al enige tijd een prachtige ontmoetingsplek in Amsterdam.
Met Sluishuis is de verbinding gemaakt tussen de wijk IJburg en
het centrum van de stad. Met een openbare groene daktuin met
looproute voor wandelaars, een vogeleiland, watersporteiland,
recreatie eiland, aanlegsteigers en horeca is Sluishuis een plek
voor iedereen. Het 46.500 m2 tellende iconische woningbouwproject
van de hand van architectenbureaus Bjarke Ingels Group
(BIG) en Barcode Architects, is ontwikkeld en gebouwd door
VORM, BESIX Red en BESIX NL.
Toonaangevende architectuur
Sluishuis biedt een moderne en duurzame manier van wonen op
het water. Wat direct opvalt aan het gebouw is het unieke volume
met de ruim 50 meter hoge uitkraging die Sluishuis over het water
lijkt te doen zweven. Met deze iconische architectuur, maar ook
met nieuwe woningtypologieÃ«n, hoogwaardige buitenruimtes en
een adembenemend uitzicht over het IJmeer vormt het duurzame
gebouw een welkome entree voor Amsterdam IJburg.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
98
×‰	Ú 7cassandra://ydcpn66XK7EqJx_i0BD54lU34GWUSQY94sTE-dwz0B8Í+0Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û–×‰Eª75jaar
99
�×j"�œ\^DŒ^û—�×j"�œ\^DŒ^û–�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://-HnzWF1UbkHIkAUec3KimYeAt4-F8qugkkCqCuCIDmcÎ ˜Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://wPIXbEYrLK8Mpk093ATQLJbOoJ5EYtFX2M1EkzMO5KYÍlºÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://2hYyoFvHjQrBqkKH-uGI4l5rzOfP8XrTs91PrXg6pT0Í PÍ`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^üU×‰E­7575jaar
100
×‰	Ú 7cassandra://2hYyoFvHjQrBqkKH-uGI4l5rzOfP8XrTs91PrXg6pT0Í PÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û˜×‰EÚ‘Maatschappelijk
Verantwoord Beleggen
door bpfBOUW
5
r
Een pensioenfonds kijkt vooruit. Maar een pensioenfonds
dat verantwoord wil beleggen kijkt verder dan rendement
alleen. Voor bpfBOUW is dat geen abstract uitgangspunt maar
dagelijkse praktijk. Het fonds beheert het pensioengeld van
de Nederlandse bouwsector en heeft daarmee invloed op
de wereld waarin deelnemers straks hun pensioen ontvangen.
Die verantwoordelijkheid heeft de afgelopen jaren een
steeds duidelijkere plaats gekregen in het beleggingsbeleid.
Wat ooit begon als voorzichtig aandachtspunt, is uitgegroeid
tot een vaste pijler onder de beleggingsstrategie, een
integraal onderdeel van de manier waarop keuzes worden
gemaakt. Rendement, risico en kosten blijven leidend, maar
de impact van beleggingen op mens, milieu en bestuur weegt
daarin nadrukkelijk mee.
Pensioenfonds met maatschappelijke rol
In zijn 75-jarig bestaan heeft bpfBOUW zich ontwikkeld van
een fonds dat vooral zekerheid bood, naar een organisatie
die ook nadrukkelijk kijkt naar de wereld waarin die zekerheid
betekenis krijgt. Klimaatverandering, schaarste aan grondstoffen
en veranderingen op de arbeidsmarkt raken immers
direct aan de toekomst van deelnemers.
Die ontwikkeling is het meest recent vastgelegd in het Maatschappelijk
Verantwoord Beleggingsbeleid voor de periode
2021 tot en met 2025. Daarin koos het fonds drie duidelijke
themaâ€™s: klimaat, arbeidsomstandigheden en circulariteit.
Die keuze sluit aan bij wat deelnemers belangrijk vinden en bij
de sector waarin het fonds opereert. BpfBOUW wil bijdragen
aan een leefbare wereld zonder de financiÃ«le doelstelling
uit het oog te verliezen. Het uitgangspunt is dat maatschappelijk
verantwoord beleggen en goed rendement elkaar niet
uitsluiten, maar juist versterken.
Meetbare voortgang
De resultaten van de afgelopen jaren laten zien dat die
benadering concreet vorm krijgt. Eind 2025 was â‚¬ 21,3 miljard
van het vermogen, goed voor 32 procent van de portefeuille,
belegd in bedrijven en vastgoed die bijdragen aan
de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties
(SDGâ€™s). Binnen deze SDG-beleggingen groeide het volume
aan duurzame energie (SDG 7) tot bijna â‚¬ 3,5 miljard.
101
�×j"�œ\^DŒ^û™�×j"�œ\^DŒ^û˜�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://bQfXFa1RjfLw4vumuk1Ea6kU34Xj3kILpVDEJCjQlrgÎ Î%Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://KNQ6UkRUX09rC0YPdX-zPbQzUodfR2Vap1DLkaG2RhQÍœçÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://x3A3ihCz-A6YxoMIaEslc1ImqDt6rbAQt_6PGQvlUO4Í+Í`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^üW×‰EÚÕDaarmee werd de doelstelling voor 2025 gehaald. Daarnaast
is de CO2
-uitstoot van beleggingen in aandelen en bedrijfsobligaties
met 46 procent gedaald ten opzichte van 2019.
Daarmee ligt het fonds op koers richting de ambitie om in
2030 een halvering te realiseren.
â€œ De CO2
-uitstoot van onze aandelen en bedrijfsobligaties
daalde fors en ligt ruim onder de doelstelling voor 2025.â€�
De cijfers laten wel zien dat ontwikkeling niet altijd lineair
verloopt. In 2024 lag de reductie nog hoger, maar in 2025
kwam deze lager uit doordat meer bedrijven hun uitstoot
zijn gaan rapporteren. Dat maakt de cijfers betrouwbaarder
en geeft een realistischer beeld van de werkelijke uitstoot.
Ook op andere onderdelen is vooruitgang geboekt. Zo namen
onze beleggingen in zorgvastgoed toe tot â‚¬ 953 miljoen.
SDGâ€™s als kompas
Een belangrijk instrument bij het beoordelen van beleggingen
zijn de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde
Naties, beter bekend als de Sustainable Development Goals
(SDGâ€™s). Ze vormen een internationaal kader om te bepalen
in hoeverre investeringen bijdragen aan maatschappelijke
vooruitgang. Deze doelen gaan bijvoorbeeld over: minder
armoede, beter onderwijs, schone energie of bescherming
van de natuur.
Voor bpfBOUW ligt qua investeringen de nadruk op doelen
die direct te maken hebben met de bouwsector. Investeringen
in woningen dragen bij aan duurzame steden. Beleggingen
in energieprojecten ondersteunen de energietransitie.
Investeringen in zorgvastgoed sluiten aan bij de groeiende
vraag naar passende huisvesting voor ouderen.
Het grootste deel van de SDG-beleggingen zit in vastgoed en
vastrentende waarden. Met name beleggingen in duurzame
steden, energie en gezondheid vormen het zwaartepunt.
Daarmee ontstaat een portefeuille die niet alleen financieel
rendement oplevert, maar ook zichtbaar bijdraagt aan maatschappelijke
vraagstukken.
Investeren in de energietransitie
Klimaat is het meest bepalende thema binnen het beleid.
Niet alleen vanwege de maatschappelijke urgentie, maar
ook omdat klimaatverandering direct invloed heeft op de
waarde van beleggingen. De doelstelling heeft dan ook een
vastomlijnd kader: beleggen in lijn met het Klimaatakkoord
van Parijs en toewerken naar netto nul uitstoot in 2050.
102
×‰	Ú 7cassandra://x3A3ihCz-A6YxoMIaEslc1ImqDt6rbAQt_6PGQvlUO4Í+Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûš×‰EÚ§Om dat doel te bereiken hanteert bpfBOUW verschillende
instrumenten. Bedrijven worden geselecteerd op hun klimaatprestaties,
er worden gesprekken gevoerd om verbeteringen
af te dwingen en via stemrecht wordt invloed uitgeoefend
op beleid en strategie. Daarnaast wordt gericht geÃ¯nvesteerd
in oplossingen.
Beleggingen in duurzame energie zijn de afgelopen jaren
sterk toegenomen. Via aandelen, obligaties en andere instrumenten
wordt kapitaal beschikbaar gesteld voor projecten
die bijdragen aan de energietransitie.
Vastgoed als sleutel
Voor een fonds dat verbonden is met de bouwsector speelt
vastgoed een bijzondere rol. Het is niet alleen een belangrijke
beleggingscategorie maar ook een directe schakel met de
praktijk. De ambitie is dat de vastgoedportefeuille in 2045
voldoet aan de klimaatdoelstellingen van Parijs. Dat betekent
gebouwen zonder aardgas, met een laag energieverbruik en
gebruik van duurzame energie.
75jaar
103
�×j"�œ\^DŒ^û›�×j"�œ\^DŒ^ûš�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://E1gAn2BhYO7dHqD07M4359xzsmBvT9JzeGNLD_Mfx20Î ¿ÄÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://DcUF9sJyw_EN1WSWZsUYTIQNuwj2WdTFJrI5o7z79E4Í}ÑÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://-hdVmULb51stT_dBZ5qovkto68gTRKV_vcyyf2_A7M8Í%Í`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^üY×‰EÚQDeze ambitie vraagt om gerichte investeringen. Gebouw voor
gebouw wordt bekeken welke maatregelen nodig zijn en
wanneer deze het best kunnen worden uitgevoerd. Daarmee
wordt verduurzaming onderdeel van het reguliere beheer.
De resultaten laten zien dat die transitie al in gang is
gezet. Het energieverbruik van Nederlands vastgoed is
met meer dan 30 procent gedaald ten opzichte van 2015.
Daarnaast heeft het merendeel van de gebouwen in de
Nederlandse portefeuille energielabel A.
Betaalbaar wonen en zorg
Naast klimaat speelt de woningmarkt een centrale rol.
Betaalbaar wonen is een maatschappelijke uitdaging en
tegelijkertijd een logisch domein voor een pensioenfonds
met wortels in de bouw: bpfBOUW investeert in woningen
en hypotheken. Daarmee wordt bijgedragen aan de bouw
van nieuwe woningen en de verduurzaming van bestaande
voorraad.
104
×‰	Ú 7cassandra://-hdVmULb51stT_dBZ5qovkto68gTRKV_vcyyf2_A7M8Í%Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûœ×‰EÚqEen duidelijke groeimarkt is zorgvastgoed. Door de vergrijzing
neemt de vraag naar geschikte woningen voor ouderen
sterk toe. BpfBOUW heeft de investeringen in dit segment
de afgelopen jaren meer dan verdubbeld.
â€œ Investeren in zorgvastgoed is niet alleen een kans voor
rendement maar ook een bijdrage aan een groeiend maatschappelijk
vraagstuk.â€�
Arbeidsomstandigheden in de praktijk
De bouwsector kent specifieke uitdagingen op het gebied
van veiligheid en arbeidsomstandigheden. Voor bpfBOUW
is dit daarom een belangrijk aandachtspunt.
Een groot deel van de bouwplaatsen waarin het fonds via vastgoed
investeert, voldoet aan de normen van Bewuste Bouwplaatsen.
Daarmee ligt het fonds boven de eigen doelstelling.
Op andere onderdelen blijft de voortgang achter. Het aandeel
opleidingsplekken en werkplekken voor mensen met
een afstand tot de arbeidsmarkt ligt lager dan beoogd.
Dat heeft te maken met de fase waar projecten zich in
bevinden. Ook buiten vastgoed wordt aandacht besteed aan
arbeidsomstandigheden. Via engagement worden bedrijven
aangesproken op veiligheid, arbeidsrechten en beloning.
Circulariteit en grondstoffen
Circulariteit is het derde thema binnen het beleid. De bouwsector
is een grote gebruiker van grondstoffen en speelt
daarmee een sleutelrol in de overgang naar een circulaire
economie. bpfBOUW richt zich op efficiÃ«nter gebruik van
materialen en op het vergroten van inzicht in materiaalstromen.
Een belangrijk instrument daarbij is het materialendossier,
waarin wordt vastgelegd welke materialen in een
gebouw zijn gebruikt.
In 2025 beschikten alle opgeleverde projecten over zoâ€™n dossier.
Daarmee is een belangrijke stap gezet richting hergebruik
en betere informatievoorziening. Toch staat de ontwikkeling
nog aan het begin. Standaarden en meetmethoden zijn in
ontwikkeling en vragen om samenwerking binnen de sector.
De invloed van een belegger
Naast directe investeringen zet bpfBOUW in op invloed.
Als aandeelhouder kan het fonds bedrijven aanspreken
op hun gedrag en strategie. In 2025 werden honderden
gesprekken gevoerd met bedrijven over onderwerpen als
klimaat, mensenrechten en governance. Daarnaast werd op
105
�×j"�œ\^DŒ^û��×j"�œ\^DŒ^ûœ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://RjOZ8fApskwS3ZjOVHUvC7MwXaVXwaPe2rlvzdoP0kkÎ ”VÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://fQBaxld9WuNuFrEesX1kq6BKMGtXLsRzUYNn2m5UvuEÍµÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://zLTX-udJvF5_R22IFdAd4Pv5kmBat5KBilo6cvfSPvMÍ)pÍ`�ÍjÍ �×j"�£\^DŒ^ü[×‰EÚXduizenden aandeelhoudersvergaderingen gestemd. Die invloed
is niet altijd zichtbaar op korte termijn maar kan op langere
termijn bijdragen aan structurele verandering. Door samen
te werken met andere beleggers wordt die invloed versterkt.
Tegelijk worden duidelijke grenzen gesteld. Bedrijven die
betrokken zijn bij schadelijke activiteiten worden uitgesloten.
Daarmee maakt bpfBOUW duidelijk dat niet alles belegbaar is.
Samenwerking is noodzaak
Veel vraagstukken waar het fonds mee te maken heeft, zijn
te groot om alleen op te lossen. Daarom wordt actief samengewerkt
met andere beleggers en organisaties.
Initiatieven als Climate Action 100+, het Platform Living Wage
Financials en netwerken in de vastgoedsector spelen daarbij
een belangrijke rol. Door kennis te delen en gezamenlijk op
te trekken kan meer impact worden bereikt.
Vooruitkijken
In 2026 is een nieuwe beleidsperiode gestart. Daarin worden
bestaande lijnen voortgezet en verder uitgewerkt. Biodiversiteit
krijgt een plek als nieuw thema en de integratie van
duurzaamheidsrisicoâ€™s wordt verder verdiept.
Daarnaast staat de selectie van een nieuwe fiduciair voor
bpfBOUW op de agenda. Belangrijk uitgangspunt daarbij is
continuÃ¯teit in de uitvoering van het Maatschappelijk Verantwoord
Beleggingsbeleid.
Een bredere horizon
De ontwikkeling van de afgelopen jaren laat zien dat maatschappelijk
verantwoord beleggen geen tijdelijke trend is
maar een structurele verandering. Voor bpfBOUW hoort het
bij de manier waarop het fonds zijn rol invult.
Het uitgangspunt blijft hetzelfde als 75 jaar geleden: zorgen
voor een goed pensioen. Alleen de context is veranderd.
Dat pensioen moet worden uitgekeerd in een wereld
die onder druk staat door klimaatverandering en andere
maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom kijkt bpfBOUW
verder dan de korte termijn. Niet alleen naar rendement
maar ook naar de omstandigheden waarin dat rendement
tot waarde komt.
â€œ Een goed pensioen heeft pas betekenis in een wereld
die leefbaar blijft.â€�
In die zin bouwt het fonds niet alleen aan financiÃ«le zekerheid
maar ook aan de toekomst van de sector, de samenleving
en de planeet.
106
×‰	Ú 7cassandra://zLTX-udJvF5_R22IFdAd4Pv5kmBat5KBilo6cvfSPvMÍ)pÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûž×‰E«75jaar
107
�×j"�œ\^DŒ^ûŸ�×j"�œ\^DŒ^ûž�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://liUjzjAwlumgbRp9ICW8OLDms3He-GU8NSIYYPUz0NEÎ ytÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://Sc8eU0w0neU-1CIYvDYPh_MsaBgkYGocKrUU0fYlCWYÍ~~Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://CE-tf5C1MdOrlkutQzA1oAE65tBREILHRO_yEP2hi6IÍ&£Í`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^ü]×‰E×‰	Ú 7cassandra://CE-tf5C1MdOrlkutQzA1oAE65tBREILHRO_yEP2hi6IÍ&£Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û ×‰EÚ¨Samen iets opbouwen
waar je later op kunt vertrouwen
Op 1 mei ben ik begonnen als voorzitter van de FNV.
De Dag van de Arbeid. Een dag die bij mij thuis altijd enorme
betekenis heeft gehad.
Ik ben opgegroeid in een familie waarin organiseren
vanzelfsprekend was. Mijn opa was timmerman in Zevenhuizen
en betrokken bij de oprichting van de SDAP in het dorp.
In het logboek stond het simpel: vakarbeider, organiseert u.
Dat was nog vÃ³Ã³r het algemeen kiesrecht. Hij organiseerde
zich dus zonder formele macht, omdat hij begreep dat je het
alleen samen beter krijgt.
Die gedachte is niet verdwenen. Integendeel.
Wie werkt, moet kunnen rekenen op een fatsoenlijk bestaan.
Niet alleen tijdens het werkzame leven, maar ook daarna.
Pensioenfondsen als bpfBOUW zijn daar een uitdrukking
van. Ze laten zien wat collectiviteit in de praktijk betekent:
samen iets opbouwen waar je later op kunt vertrouwen.
Maar die zekerheid is nooit vanzelfsprekend geweest.
En dat is ze nog steeds niet. Bij iedere discussie over AOW,
arbeidsongeschiktheid of pensioen zie je hoe snel er naar
werkenden wordt gekeken als er bezuinigd moet worden.
Alsof het vanzelfsprekend is dat zij het opvangen. Terwijl de
arbeidsproductiviteit al decennia stijgt en de samenleving
verandert.
Zekerheid gaat bovendien niet alleen over het moment dat
je stopt met werken. Het gaat ook over de jaren daarvoor.
Over de bouwvakker die zich afvraagt of hij het volhoudt tot
zijn pensioen. Over het knagende gevoel: red ik het wel?
Juist dan heb je die zekerheid nodig.
Misschien nog wel meer dan daarna.
Hans Spekman,
voorzitter FNV
Werkgevers en werknemers
kunnen samen veel bereiken.
Dat bewijst de geschiedenis
van sectoren als de bouw.
Maar dat vraagt wel om
evenwicht. En om het besef
dat we het belang van de
werknemer niet uit het oog
mogen verliezen.
Mijn opa wist dat al.
Zonder stemrecht.
Maar met overtuiging.
Die overtuiging is, 75 jaar na
de oprichting van bpfBOUW,
nog altijd actueel.
109
�×j"�œ\^DŒ^û¡�×j"�œ\^DŒ^û �ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://f-tl-H92SNht3zfr8E3u7atvLpHLFe-TWaTA4FV0DrAÎ Ý‹Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://YU8nBAr3_IxMAMHLKcVcw5TxEnlgWrIn4b-2af3tXP0ÍÅLÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://stKL0qb5g-Gt6xUeYQ1F4x2HPOISeE5B06xSP-jsjCoÍA’Í`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^ü`‘× ��×j"�¤\^DŒ^üb� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚ˜Damrak 70 en de Beurspassage, gelegen in het hart van
Amsterdams belangrijkste winkelgebied, maken deel uit
van de Nowadays-herontwikkeling.
Voormalige C&A-gebouwen worden getransformeerd tot een
moderne winkelbestemming van 28.000 mÂ². De winkelruimtes
bieden plaats aan grote internationale merken en profiteren
van hoge bezoekersaantallen en een centrale ligging nabij
Amsterdam Centraal Station.
Een belangrijk kenmerk van deze herontwikkeling is de verplaatsing
en artistieke transformatie van de Beurspassage,
nu een iconische stedelijke doorgang met het prachtige
kunstwerk â€˜Oersoepâ€™ van Arno Coenen, Iris Roskam en Hans
van Bentem. Deze levendige winkel- en cultuurhub integreert
winkelen naadloos met de rijke geschiedenis van Amsterdam,
waardoor het een topaanwinst is binnen de portefeuille van
het Retail Fund.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
110
×‰	Ú 7cassandra://stKL0qb5g-Gt6xUeYQ1F4x2HPOISeE5B06xSP-jsjCoÍA’Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¢×‰E«75jaar
111
�×j"�œ\^DŒ^û£�×j"�œ\^DŒ^û¢�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://bONuHaB3O8Huo1zCGFA8ydyAtVEO8skGwLZ6cbaSRDgÎ >Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://qYMGHIOZu8Lkde2DL2WFkq6TR-52Z_8PrxswhMrsp1EÍ•¦Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://9cSS6t3gQnU8vZroYyH65Q_PScud-b1eNbgOHY2Cp1sÍ.ÝÍ`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^üc×‰EÚ -Koen Stephan,
directeur van het SOMA College
×‰	Ú 7cassandra://9cSS6t3gQnU8vZroYyH65Q_PScud-b1eNbgOHY2Cp1sÍ.ÝÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¤×‰EÚÑNieuwe simulator
voor SOMA college
Als je het terrein van het SOMA College in Harderwijk oprijdt,
zie je meteen dat dit geen gewone school is. Hier geen
leslokalen vol stoelen in keurige rijen, maar graafmachines,
shovels en walsen die af en aan rijden. Het geluid van
staal op zand, het zoemen van elektrische motoren en het
geconcentreerde kijken van studenten die de fijne kneepjes
van het vak leren. Volgens Koen Stephan, directeur van het
SOMA College, is dat precies de bedoeling. â€œAlles wat je
buiten ziet, is onderwijs.â€� Onderwijs dat uiteraard ook binnen
wordt gevolgd, waaronder een deel van de praktijkvakken.
Dat gebeurt onder meer aan de hand van â€˜simulatorenâ€™, waarvan
bpfBOUW een hypermoderne versie heeft gedoneerd ter
gelegenheid van het 75-jarig jubileum van het pensioenfonds.
Het SOMA College is de landelijke mbo vakschool voor
de infra. Studenten uit het hele land worden hier opgeleid
tot machinist, vakman grond weg en waterbouw, monteur
mobiele werktuigen, landmeter of uitvoerder.
De locatie in Harderwijk vormt het hart van het praktijkonderwijs,
met een groot oefenterrein en een campus waar
studenten doordeweeks verblijven. Jaarlijks volgen ruim
duizend studenten onderwijs via het SOMA College en de
bijbehorende SOMA Bedrijfsopleidingen.
â€œWij leiden mensen op voor beroepen die je overal tegenkomt,
maar waarvan je hele delen soms niet ziet,â€� zegt Stephan.
â€œKijk naar een straat. Boven zie je de bestrating, maar daaronder
ligt een wereld van kabels, leidingen en constructies.â€�
Een duurzame investering
Die wereld staat de komende decennia voor enorme opgaven.
Klimaatadaptatie, energietransitie, waterbeheer en emissieloos
bouwen vragen om vakmensen die niet alleen met hun
handen kunnen werken, maar ook met nieuwe technologieÃ«n
kunnen omgaan. Juist daarom is de recente schenking van
bpfBOUW aan het SOMA College zo betekenisvol.
Het pensioenfonds doneert een geavanceerde grondverzet
simulator, waarmee studenten in een virtuele omgeving
kunnen leren werken met zware machines. Geen computerspel,
maar juist een volwaardig opleidingsinstrument dat diep
verankerd is in het onderwijs. Stephan is er zichtbaar trots op.
SOMA staat voor:
Stichting tot Opleiding
van Machinisten voor
Aannemersbedrijven
113
�×j"�œ\^DŒ^û¥�×j"�œ\^DŒ^û¤�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://zDZMJXCgDNN-XLsznDs_UvtPz3S1R25-CMN1grmOjbQÎ Ó9Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://HxBzACuznMgto-_rdl1rpLrPKcKGk-lc9_MlFJlgXd4Í©æÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://SIItJwapS8xTHTGB87fS2XE6odANGERFiU5LhYr3VRAÍ3¯Í`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^üe×‰EÚ?â€œHet is een duurzame investering. Als het pensioenfonds
Ã©Ã©n euro in onze studenten stopt, komt er een tientje uitâ€�,
zegt hij. â€œZe gaan een hele carriÃ¨re mee.â€�
De simulator maakt het mogelijk om complexe en risicovolle
handelingen veilig te oefenen. Studenten nemen plaats in
een realistische cabine met bedieningshendels en werken
op een groot scherm aan uiteenlopende scenarioâ€™s. Van het
graven van sloten en bouwputten tot het slopen van gebouwen
en het laden van vrachtwagens. In totaal zijn er tientallen
simulaties beschikbaar.
â€œAlles wat je buiten niet veilig kunt oefenen, kun je hier binnen
perfect trainenâ€�, aldus Stephan. â€œJe ziet het als een leerlijn.
Eerst de basis op de simulator, dan naar buiten op echte
machines en daarna weer terug naar de simulator voor de
specialistische handelingen.â€�
114
×‰	Ú 7cassandra://SIItJwapS8xTHTGB87fS2XE6odANGERFiU5LhYr3VRAÍ3¯Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¦×‰EÚµHet idee kwam van de studenten
Wat de schenking extra bijzonder maakt, is de manier waarop
het idee voor het cadeau tot stand kwam. Het was niet alleen
een wens van de school, maar vooral een uitdrukkelijke vraag
van studenten zelf. Tijdens een bezoek aan de Infra Relatiedagen
in Hardenberg liepen studenten samen met medewerkers
van SOMA langs innovaties in de sector.
â€œWe hebben studenten gevraagd wat zij misten en wat
zij belangrijk vonden voor de toekomst,â€� vertelt Stephan.
â€œDat waren bewust eerstejaars, omdat die nog helemaal fris
kijken. Zij kwamen zelf met de simulator als iets wat echt
verschil maakt.â€�
De studenten bezochten ook een bestaand simulatorlokaal
en ervaarden hoe realistisch en leerzaam deze manier van
oefenen is. Die input werd meegenomen in gesprekken met
bpfBOUW, dat de maatschappelijke waarde van het voorstel
direct inzag. Het resultaat is een schenking die past bij de
opleiding en bij de langetermijnvisie van de sector.
â€œHet mooie is dat dit cadeau is bedacht door de mensen
voor wie het bedoeld isâ€�, zegt de directeur zichtbaar trots.
â€œDat maakt het extra waardevol.â€�
De nieuwe Gouden Eeuw
Volgens Koen Stephan leven we in een uitzonderlijke tijd voor
de infrasector. â€œIk zeg altijd tegen studenten dat ze in een soort
Gouden Eeuw zittenâ€�, zegt hij. â€œNiet uit geschiedenisboeken,
maar omdat er zo veel tegelijk verandert.â€�
De sector maakt de overgang van diesel naar elektrisch, van
conventionele bouwplaatsen naar emissieloze omgevingen.
Studenten leren bij SOMA zowel werken met verbrandingsmotoren
als met elektrische aandrijvingen en hoogvoltsystemen.
Die combinatie is essentieel, omdat de praktijk voorlopig nog
uit een mix van oud en nieuw bestaat.
â€œJe krijgt als beginner niet meteen de nieuwste machineâ€�, legt
Stephan uit. â€œDus je moet ook de oudere techniek begrijpen.
Maar tegelijk moet je klaar zijn voor wat eraan komt. Waterstof,
elektrificatie, batterijtechniek. Dat leren ze hier allemaal.â€�
Juist daarin speelt de simulator een sleutelrol. Nieuwe technologieÃ«n
kunnen veilig en gecontroleerd worden geÃ¯ntroduceerd,
zonder risico voor mens of materiaal. Het maakt de
stap naar innovatie kleiner en verlaagt de weerstand tegen
verandering.
115
�×j"�œ\^DŒ^û§�×j"�œ\^DŒ^û¦�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://UOeS0x5xVBMuIHcEB6PmsWY8-JsZ0dwHibxr3EhPBq0Î X…Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://4X6fqdjPz-FAY6lzJUNv0aMkG6k-IERSl1ayfkYe6EkÍ¾,Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://IlkNUdLvgVp1VZNCM3ocy7j44dia-_sKbhkFO8oFc0oÍC`Í`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^üg×‰E½SOMA college in beeld...
116
×‰	Ú 7cassandra://IlkNUdLvgVp1VZNCM3ocy7j44dia-_sKbhkFO8oFc0oÍC`Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¨×‰E·...een rondleiding
117
�×j"�œ\^DŒ^û©�×j"�œ\^DŒ^û¨�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://n3ueBZoQmxMDhd7tlp7Uyc39ds7ggK3q4sEJFColzGUÎ VUÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://NOIIwnbBjsWwnLxbA1WEG419PY7QDJMH3iq5SMOYBjMÍŸCÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://peutvMjxNARIZjAaWH1RpGapnddgLW3Y-4yt_9_xeEoÍ0†Í`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^üi×‰EÚvDe stille(re) bouwplaats
Die weerstand is er nog altijd, erkent Stephan. Elektrische
machines zouden niet sterk genoeg zijn, niet lang genoeg
meegaan of te lastig zijn om op te laden. Het zijn argumenten
die sterk lijken op de discussies rond elektrische autoâ€™s:
â€œOnbekend maakt onbemind. Maar als je eenmaal met zoâ€™n
machine hebt gewerkt en weet hoe het werkt, wil je eigenlijk
niet meer anders.â€�
De bouwplaats wordt stiller, schoner en comfortabeler.
Elektrische walsen en graafmachines produceren nauwelijks
geluid en geen uitlaatgassen. Tegelijk vraagt dit om
nieuwe veiligheidskennis, vooral rond hoog voltage. Ook dat is
onderdeel van het lespakket van SOMA.
Veiligheid is vanzelfsprekend
Veilig werken is bij SOMA geen verplicht lesvak, maar dagelijkse
praktijk. Op de campus gelden dezelfde regels als op
een echte bouwplaats. â€œWerkschoenen, helm en persoonlijke
beschermingsmiddelen zijn verplicht zodra studenten naar
buiten gaan. We maken daar geen uitzonderingen inâ€�, zegt
Stephan. â€œAls je dat van jongs af aan leert, wordt het vanzelfsprekend.
Net als de autogordel. Je voelt je onveilig als je
hem niet draagt.â€�
Die consequente aanpak zorgt ervoor dat studenten moeiteloos
schakelen tussen school en werk. Werkgevers merken
dat direct. Nieuwe medewerkers zijn zich bewust van risicoâ€™s
en handelen daarnaar, zonder dat iemand hen daar telkens
op hoeft te wijzen.
118
×‰	Ú 7cassandra://peutvMjxNARIZjAaWH1RpGapnddgLW3Y-4yt_9_xeEoÍ0†Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûª×‰EÚýVoorbereid op de arbeidsmarkt
Naast techniek besteedt SOMA veel aandacht aan de positie
van studenten op de arbeidsmarkt. In de lessen â€˜Burgerschapâ€™
krijgen zij bijvoorbeeld uitleg over werken in loondienst versus
zelfstandig ondernemerschap. Sociale partners en werknemersorganisaties
verzorgen voorlichting over caoâ€™s, rechten
en plichten en de risicoâ€™s van het zzp-bestaan.
Koen Stephan: â€œZe zijn bij dit vak heel nieuwsgierig. En dat
is goed. We leggen ook uit wat je opbouwt in loondienst.
Pensioen, opleidingen, vergoedingen. De bouwsector is echt
heel goed geregeld.â€�
Instrumenten zoals het â€˜digitale skillsâ€™-paspoort helpen
studenten hun ontwikkeling vast te leggen. Zo bouwen zij al
tijdens hun opleiding aan een professioneel profiel dat ze
hun hele loopbaan begeleidt.
Investeren in morgen
Ondanks landelijke zorgen over de instroom in technische
opleidingen, ziet SOMA juist veel aanmeldingen. De school
werkt zonder wachtlijsten en probeert iedereen een plek te
bieden. Lukt dat niet direct, dan wordt gekeken naar alternatieve
routes via bedrijfsopleidingen.
Volgens Stephan laat dit zien dat jongeren wÃ©l warm lopen
voor techniek, mits het onderwijs aansluit bij de praktijk en
maatschappelijke betekenis heeft. â€œHier zien ze meteen waarvoor
ze het doen. Ze zien het onder hun handen ontstaan.
Wel zou een wat meer diverse schoolbevolking mooi zijn.
Er zijn nog erg weinig meisjes die voor deze opleiding kiezen,
net als jongeren met een andere culturele achtergrond.
Maar daar wordt aan gesleuteld.â€�
De schenking van bpfBOUW onderstreept het vertrouwen
van de sector in de toekomst. Of zoals de directeur van SOMA
het samenvat: â€œDit cadeau past perfect bij het onderwijs
dat wij willen geven. Veilig, toekomstgericht en dicht bij
de praktijk.â€�
119
�×j"�œ\^DŒ^û«�×j"�œ\^DŒ^ûª�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://3iL9gt5BCzt1IYgh72NnGsSp9Wbtaf4mLcVDRU-CY_EÎ ý4Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://WLOpkZHbItoJevX4rt4Mo9blCxsTMJYhTnsNGoFmR0UÍ¯Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://e9esXODmIbx7mfXKMxxbETgB1QnbYhhqq3_UrAlRAYQÍ?Í`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^ük×‰E¤120
×‰	Ú 7cassandra://e9esXODmIbx7mfXKMxxbETgB1QnbYhhqq3_UrAlRAYQÍ?Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¬×‰EÚ–Op 16 april 2026 overhandigde Corhilde Smits-Van Beijeren
Bergen en Henegouwen en Kees Bastiaansen een cheque
aan studenten van het SOMA College, bestemd voor de
aanschaf van een simulator.
In haar toespraak stond Corhilde stil bij het 75-jarig
bestaan van bpfBOUW en de rol van het fonds in de sector.
Ze benadrukte hoe bpfBOUW al jaren investeert in de
toekomst van de bouwnijverheid. Niet alleen via pensioenen
en vastgoed, maar ook in de jeugd.
De schenking van een simulator aan SOMA past in die lijn:
jongeren opleiden en enthousiasmeren voor een vak dat
perspectief biedt, voor nu, straks en later, aldus de bestuurder.
75jaar
De bpfBOUW redactieraad
121
�×j"�œ\^DŒ^û­�×j"�œ\^DŒ^û¬�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://MWP2b0tyxFiQ2PWgO4nMqPrldthUC2uwClRvbHahrF4Î iHÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://SS566sIZfVQ-fDP0VoUFK85W41dS3ibzJcD06ipoy2EÍ�æÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://bnjQR3IdrthhO1aOmFn7LkdzePpKH18MDsErgigc7iwÍ2ÏÍ`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^üm‘× ��×j"�¤\^DŒ^üo� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚÕBelegging
Christian Schouten, Head of
Dutch Transaction Management
bij Bouwinvest, benadrukt
het belang van deze
investering: â€œWe hebben een
doorlopende investeringsopgave
voor woningen, zorgvastgoed,
winkels, kantoren en
hotels. Voor winkels kijken wij
met bijzondere interesse naar
wijkwinkelcentra met supermarkten
voor de dagelijkse
boodschappen.
De Groote Wielen in Rosmalen is het nieuwe centrum gelegen
in de gelijknamige wijk en heeft een totale oppervlakte
van ongeveer 8.000 m2, waarvan 4.500 m2 is bestemd voor
supermarkten Albert Heijn en Plus.
Het winkelcentrum huisvest daarnaast diverse andere functies
zoals horeca, fietsenwinkel en zorgfuncties zoals een
apotheek, een huisarts-, tandarts en fysiopraktijk.
Duurzaamheid
Het project scoort hoog voor het energielabel, is gasloos en
er zijn ca. 150 PV-panelen geplaatst voor de commerciÃ«le
ruimten. Bovendien zijn de daken van de drie bouwblokken
groen en is er een eco-toren op Ã©Ã©n van de bouwblokken.
Deze toren is 26 meter hoog, gemaakt van een houten constructie,
en biedt plaats aan diverse flora en fauna. Dit draagt
bij aan het duurzame karakter van het wijkcentrum.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
122
×‰	Ú 7cassandra://bnjQR3IdrthhO1aOmFn7LkdzePpKH18MDsErgigc7iwÍ2ÏÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û®×‰E«75jaar
123
�×j"�œ\^DŒ^û¯�×j"�œ\^DŒ^û®�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://xsIvpUHZzie7uU53HdXwj78ndv0tNNUajcOJzkBwAyQÎ ¸Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://tOniwqqeov0sAaVp6fHH7BaZT6Nxu3VEFz043o5D9mAÍžoÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://YZJd6ZEOYS9BMzoaORMa0_fN7z_RVdflK1BWotSvUdMÍ/ÿÍ`�ÍjÍ �×j"�¤\^DŒ^üp×‰E×‰	Ú 7cassandra://YZJd6ZEOYS9BMzoaORMa0_fN7z_RVdflK1BWotSvUdMÍ/ÿÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û°×‰EÚ	òBouwen aan later
midden in het nu
In het jaar dat bpfBOUW werd opgericht, 1951, was Nederland
een bouwplaats. Letterlijk. Zes jaar na de bevrijding waren nog
altijd tienduizenden woningen onherstelbaar beschadigd en
lagen bruggen en spoorlijnen in puin. Het woningtekort was
enorm. En er was een tekort aan alles: aan stenen, aan staal,
aan glas, en bovenal aan bouwvakkers. De lonen werden
door de overheid bewust laag gehouden om de economie
weer op gang te brengen. Elke gulden was nodig voor het
hier en nu.
En tÃ³ch gebeurde er in dat jaar iets opmerkelijks. Midden in
die schaarste besloten werkgevers en werknemers in de bouw
samen een pensioenfonds op te richten. Niet omdat er geld
over was, integendeel. Maar omdat beide kanten begrepen
dat een sterke sector vraagt om zekerheid voor de mensen
die haar draaiende houden. De oprichters van bpfBOUW
kozen er in een tijd van tekorten voor om geld opzij te zetten
voor later. Dat was moedig. En het was slim.
Een collectieve regeling zorgde voor eerlijke arbeidsvoorwaarden,
afgesproken door werknemers en werkgevers
samen. Dit creÃ«erde een gelijk speelveld tussen bedrijven.
Elk bedrijf droeg bij, elke werknemer bouwde op. Zo werd
pensioen niet een luxe voor een enkeling, maar een vanzelfsprekendheid
voor velen. Die combinatie van solidariteit en
nuchter eigenbelang: dat is typisch de bouw.
Vijfenzeventig jaar later kijk ik als voorzitter van Bouwend
Nederland naar die geschiedenis en zie ik opvallende
parallellen. Weer kampen we met een enorm woningtekort.
Weer staan we voor een immense infrastructurele opgave.
Weer is er een schreeuwend gebrek aan vakmensen.
En weer staan we voor de vraag: hoe houden we deze sector
aantrekkelijk voor de mensen die we zo hard nodig hebben?
Het antwoord is in vijfenzeventig jaar niet wezenlijk veranderd.
Een goed pensioen tegen redelijke kosten, collectief georganiseerd
zodat individuele werkgevers er geen omkijken naar
hebben en werknemers weten dat hun toekomst solide is,
is essentieel. In 1951 trok een pensioenregeling mensen naar
de steigers. In 2026 doet een sterk pensioenfonds precies
hetzelfde.
Namens Bouwend
Nederland en onze ruim
4.600 lidbedrijven feliciteer
ik bpfBOUW van harte met
dit jubileum. Vijfenzeventig
jaar geleden zagen onze
voorgangers in dat je alleen
een sterke sector kunt
hebben als je ook voor
elkaar zorgt.
Die overtuiging is springlevend.
Het is aan ons allen
- werkgevers, werknemers
en het fonds - om die klus
ook de komende decennia
gezamenlijk te klaren.
Arno Visser,
voorzitter
Bouwend Nederland
125
�×j"�œ\^DŒ^û±�×j"�œ\^DŒ^û°�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://EaD4zP-oS36XEJEZWLtuouLFrjgKX_bRo6SDDpFW5PkÎ ) Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://KmrfT33UDtxczxoiEFxHcBNGshGC1s0OU8rdKaUaEYEÍ°Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://Bwx2mFliKO44AZLGZdrjkJeC1q8KrhoyHW6_g5XrPmYÍ:ŽÍ`�ÍjÍ �×j"�¥\^DŒ^ür×‰EÚ 0Gijs Lokhorst | George Raessens | Hans Crombeen
×‰	Ú 7cassandra://Bwx2mFliKO44AZLGZdrjkJeC1q8KrhoyHW6_g5XrPmYÍ:ŽÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û²×‰EÚˆIn gesprek met
Hans Crombeen, Gijs Lokhorst
en George Raessens
Aan tafel met George Raessens (Bouwend Nederland),
Gijs Lokhorst (CNV) en Hans Crombeen (FNV): al jarenlang
gesprekspartners als het gaat om caoâ€™s en pensioenen in
de bouw.
Vijfenzeventig jaar geleden werd de koppeling gelegd
tussen de cao in de bouw en de pensioenregeling.
Sindsdien trekken werkgevers en werknemersorganisaties
samen op in een sector die niet alleen over lonen en arbeidsvoorwaarden
praat, maar ook over opleiding, instroom, zwaar
werk en de vraag hoe mensen goed hun pensioen halen.
Stelling: de verbinding tussen cao en pensioen is al 75 jaar
onverminderd sterk.
Die stelling kan op instemming rekenen. Volgens George
Raessens is het pensioen in de bouw in die driekwart eeuw
onmiskenbaar beter geworden. â€œAls je echt ver terugkijkt, zie
je dat de regeling duidelijk is verbeterd. Wat we nu hebben,
behoort tot de beste pensioenregelingen van Nederland.â€�
Raessens kent de waarde van een goede reputatie in de
praktijk. In zijn tijd als directeur HR bij Heijmans was pensioen
zelden een struikelblok in gesprekken over arbeidsvoorwaarden.
â€œAls wij zeiden dat de pensioenregeling via bpfBOUW
liep, dan was dat voor veel mensen eigenlijk al genoegâ€�, zegt
hij. â€œIn deze sector weet men dat het goed geregeld is.â€�
Gijs Lokhorst kijkt vooral naar wat die lange geschiedenis
heeft opgeleverd. â€œHet is echt een gouden greep geweest om
de verplichtstelling in te voeren. Daarna hebben generaties
bestuurders, werkgevers en vakbonden die regeling steeds
verder verbeterd. In een sector als de bouw is dat iets om
trots op te zijn.â€�
Hans Crombeen ziet in die gezamenlijke geschiedenis vooral
het bewijs dat samenwerking hier geen toeval is. â€œWij doen
in deze sector al 75 jaar samen zakenâ€�, zegt hij. â€œWerkgevers,
werknemers en uitvoeringsorganisaties trekken al heel lang
met elkaar op. Het pensioen hoort daar gewoon bij.â€�
127
�×j"�œ\^DŒ^û³�×j"�œ\^DŒ^û²�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://L_EZZn28IB-Ssnm6Yn5P-9dpITp1dm5IHi_AL7ox7SUÎ >CÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://wlyRzQH2SSIZY2LbtcG6B3kLTX2IQ-xAyiv5XD2tN2MÍšíÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://P65Owgj1YxlSFl8lLcp48x-6yXk2_NfTDrxxYzg31-QÍ08Í`�ÍjÍ �×j"�¥\^DŒ^üt×‰EÚ‡Waarom twijfelen werkenden vaak aan de kwaliteit van
hun pensioen?
Gijs Lokhorst nuanceert: â€œMensen die volop aan het werk
zijn, hebben vaak het gevoel dat hun pensioen tegenvalt.
Ze denken dat er van alles niet goed geregeld is. Maar als
ze eenmaal met pensioen zijn, hoor je heel vaak iets anders.
Dan zeggen ze juist dat het prima is en dat het ze alles meevalt.
Hoe dat komt? Veel mensen verdiepen zich tijdens hun
loopbaan nauwelijks in hun pensioen. Het blijft iets voor later,
tot het zover is. We slagen er nog niet goed genoeg in om
mensen onderweg duidelijk te maken dat we samen juist een
sterke pensioenopbouw tot stand brengen.â€�
George Raessens herkent dat. â€œEr zijn best mensen die zeggen:
geef die premie maar gewoon bij mijn loon. Maar dan vergeten
ze dat het grootste deel van hun pensioen uiteindelijk niet uit
de premie komt, maar uit de beleggingsopbrengsten. Wat een
pensioenfonds over zoâ€™n lange periode voor elkaar krijgt, haalt
een individuele deelnemer in de praktijk niet.â€�
Crombeen geeft er een andere draai aan. â€œJe kunt die
desinteresse ook zien als vertrouwen. Veel mensen denken:
het zal wel goed geregeld zijn. En dat is het ook.â€�
Helpt het nieuwe pensioenstelsel om mensen meer
betrokken te maken?
Hans Crombeen verwacht daar geen wonderen van.
â€œIk geloof niet dat de belangstelling voor pensioen ineens
veel groter wordtâ€�, zegt hij. â€œDertig jaar geleden wilde bijna
niemand erover praten, behalve de mensen die bijna met
pensioen gingen. Dat is nog steeds zo.â€�
Lokhorst ziet wel dat de buitenwereld meer doordringt in
het pensioengesprek. â€œMensen begrijpen inmiddels dat er
een relatie is tussen hun pensioen en wat er in de wereld gebeurt.
Bij geopolitieke spanningen of economische tegenwind
denken ze meteen: wat betekent dit voor mijn pensioen?â€�
â€œEr wordt genoeg over pensioenen gecommuniceerdâ€�, zegt
Raessens. â€œAlleen, zodra mensen denken dat pensioen ingewikkeld
is, haken ze af. Ik ken mensen die een arbeidsovereenkomst
van buiten kennen, maar een pensioenbrief meteen
wegleggen. Dat ligt niet aan de inhoud van de brief, het is
een automatisme: pensioen is ingewikkeld, dus dat schuif ik
voor me uit.â€�
128
×‰	Ú 7cassandra://P65Owgj1YxlSFl8lLcp48x-6yXk2_NfTDrxxYzg31-QÍ08Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û´×‰EÚâ€œVergelijk het met de blauwe envelop van de Belastingdienstâ€�,
vult Crombeen aan. â€œDe aangifte is door de jaren
heen een stuk makkelijker geworden. Toch zijn er nog steeds
mensen die denken: mij te ingewikkeld, hier huur ik liever
iemand voor in.â€�
Dat betekent volgens Lokhorst niet dat er geen interesse is.
â€œBij pensioenbijeenkomsten zie je juist wel degelijk betrokkenheidâ€�,
zegt hij. â€œZeker verderop in de loopbaan komen
er makkelijk 150 tot 200 mensen op af, vaak met partner.
Dan merk je dat de behoefte aan uitleg en gesprek er wel is.â€�
Raessens denkt dat die bijeenkomsten vooral werken door
degene die het verhaal vertelt. â€œAls de persoon die voor hen
staat vertelt dat alles goed gaat, dan vinden de mensen het
verhaal al snel prima.â€�
75jaar
129
�×j"�œ\^DŒ^ûµ�×j"�œ\^DŒ^û´�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://0FXY_R7IkJSFUJV8EGmxXy9j4i06Du3uMAJ-_3i5uSsÎ PÃÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://33us9zDBHwqCW5xQrMMSO04zS7THV_DwVZD1dsD_ZJMÍ›ÂÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://Zp6XkC7qrXtfGfeNbMbXuZ916hTMRR6t1nAvSY96PO4Í0xÍ`�ÍjÍ �×j"�¥\^DŒ^üv×‰EÚPersoonlijk contact werkt dus beter dan papier en digitale
communicatie?
Voor Lokhorst is dat een uitgemaakte zaak. Hij wijst op het
netwerk van vakbondsconsulenten in de regio, dat deelnemers
helpt bij praktische vragen over eerder stoppen,
minder werken of het combineren van verschillende regelingen.
â€œDie regionale infrastructuur is van grote waarde.
Dat persoonlijke gesprek, gewoon aan tafel, is voor veel
mensen zo belangrijk. Dat wordt weleens onderschat.â€�
Crombeen vult aan dat zulke consulenten in pensioenland
niet vanzelfsprekend zijn. â€œVeel andere fondsen hebben
dat nietâ€�, zegt hij. â€œNieuwe bestuurders van buiten de sector
vragen zich dan soms af wat ze ermee aan moeten. Maar wij
doen dit al heel lang en het werkt.â€�
Ook werkgevers maken daar volgens Raessens gebruik van.
â€œWerkgevers verwijzen werknemers regelmatig door naar
een vakbondsconsulentâ€�, zegt hij. â€œSoms omdat die vragen
specialistisch zijn, soms ook omdat een werknemer zoâ€™n antwoord
sneller accepteert.â€�
Hoe kunnen tegenpolen als werkgevers en vakbonden
toch samen besturen?
George Raessens. â€œNatuurlijk verschillen we vaak van mening.
Werkgevers vinden de looneisen vaak te hoog en vakbonden
vinden ze te laag. Maar daarnaast zijn er ook zeer grote
gezamenlijke belangen.
130
×‰	Ú 7cassandra://Zp6XkC7qrXtfGfeNbMbXuZ916hTMRR6t1nAvSY96PO4Í0xÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¶×‰EÚÖEen goede basispensioenregeling, bijvoorbeeld. Die is goed
voor werknemers, maar voorkomt ook concurrentie. Hetzelfde
geldt voor opleiding en instroom. Daar heb je elkaar gewoon
in nodig.â€�
Lokhorst benadrukt dat cao-onderhandelingen maar een
klein deel van het gezamenlijke werk vormen. â€œDe rest van het
jaar werk je samen om de sector goed te laten functionerenâ€�,
zegt hij. â€œWerkgevers moeten kunnen verdienen, anders is
er ook geen ruimte voor verbetering. En samen wil je dat de
sector aantrekkelijk blijft voor nieuwe mensen.â€�
Juist omdat die relatie breder is dan de onderhandelingstafel,
kun je volgens hem ook in lastige periodes in gesprek
blijven. â€œAls je in die relatie investeert, doe je ook meer moeite
om uit een conflict te komenâ€�, legt Lokhorst uit. â€œDat wil niet
zeggen dat het nooit hard tegen hard gaat, maar je houdt zo
het vertrouwen dat die oplossing er wel komt.â€�
Crombeen ziet dat ook bij zware dossiers zoals het nieuwe
pensioencontract. â€œDan is de spanning soms hoogâ€�, zegt hij.
â€œMaar juist dan merk je dat je elkaar al lang kent en dat je in
staat bent om ook in moeilijke omstandigheden door te praten.â€�
Gijs Lokhorst vult aan: â€œKijk, het gaat wel ergens over, hÃ¨.
De bestaanszekerheid van 130.000 gezinnen. Die druk moet
je wel blijven voelen, je mag er nooit lichtzinnig over denken.â€�
Hans Crombeen: â€œJe kunt die druk ook opzoeken. Stap een
willekeurige bouwkeet in en er is altijd wel iemand die je
in je borst prikt en zegt: jullie zorgen maar dat jullie je best
doen voor ons!! Mensen met opvallend grote handen vaak.
Kolenschoppen.â€�
Zzpâ€™ers: een olifant in de kamer?
Over de omvang van de groep bestaan verschillende cijfers
en interpretaties, maar over het pensioenprobleem zijn de
drie bestuurders helder. â€œEr is onderzocht wat zelfstandigen
doen aan pensioen en bescherming tegen risicoâ€™sâ€�, vertelt
Crombeen. â€œDe uitkomsten waren schrikbarend. De meeste
mensen hadden helemaal niets geregeld. Veel zelfstandigen
denken dat een afgelost huis hun pensioen is. Maar daar kun
je niet van leven.â€�
Raessens maakt onderscheid tussen echte ondernemers
en schijnzelfstandigheid. â€œAls iemand bewust ondernemer
is, hoort daar ook bij dat je nadenkt over verzekeringen en
pensioen.â€�
131
�×j"�œ\^DŒ^û·�×j"�œ\^DŒ^û¶�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://f-xS6JLT9xImuqkwcQ1IGswYfnbr00PnF9UMLa-d1w4Î �0Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://Ahxw8BYW5D9T2Z8wLYnye9CyRLHaE1fhivPQeuXtItAÍ¦vÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://8M8OnVYT31RKDYEYRj8GZck-nxs90-GvIfl--_KhgRAÍ3âÍ`�ÍjÍ �×j"�¥\^DŒ^üx×‰EÚHDaar zit voor Lokhorst en Crombeen precies de kern.
â€œAls iemand op een bouwplaats onder instructie van een
ander werkt, dan wordt het woord ondernemerschap wel
erg dunâ€�, zegt Crombeen.
Stelling: bpfBOUW mag na 75 jaar best met enige trots
terugkijken. En vooruit.
Daarover bestaat geen verschil van inzicht. â€œJe mag best
zeggen dat hier iets moois is neergezetâ€�, zegt Lokhorst.
â€œWerkgevers, bonden, bestuurders en uitvoerders hebben
ervoor gezorgd dat mensen in deze sector er na hun werkzame
leven financieel behoorlijk goed uitkomen.â€�
Voor de toekomst ziet Crombeen wel een aandachtspunt.
â€œDe eisen aan fondsen worden steeds zwaarder en complexer.
Dat is begrijpelijk, maar het risico is dat bestuurders steeds
verder van de sector af komen te staan. Je moet blijven weten
voor wie je het doet. Af en toe met de poten in de klei.â€�
Raessens voegt daar een ambitie aan toe. â€œDeelname aan
een pensioenfonds is verplicht en dat is goed. Maar stel nou
eens dat het niet verplicht zou zijn, dus dat mensen voor jou
zouden moeten kiezen. Dan zou dat betekenen dat je als
pensioenfonds veel meer communicatie en wervingskracht
naar voren zou moeten brengen, om jouw toegevoegde
waarde uit te leggen. Dat zou de bewustwording ten goede
komen. Nogmaals, de verplichtstelling moet blijven, maar je
mag eens filosoferen over je klantgerichtheid, vind ik.â€�
Lokhorst ziet vooral kansen om de band met de sector nog
zichtbaarder te maken. â€œLaat als fonds zien van wie je bent
en voor wie je werkt. Dat gevoel van eigenaarschap is zo
ontzettend belangrijk.â€�
De andere heren knikken instemmend.
132
×‰	Ú 7cassandra://8M8OnVYT31RKDYEYRj8GZck-nxs90-GvIfl--_KhgRAÍ3âÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¸×‰E«75jaar
133
�×j"�œ\^DŒ^û¹�×j"�œ\^DŒ^û¸�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://1LmNYZZ6y1BinzpXVALSXDE_ua9KzLG3S9mnJB_L7MkÎ •�Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://8D4xeI_yQQcaqCamY300_mRoZrU8OjXbT3FDT9NOgkAÍ®áÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://OmFoXhuyqjKFQv-kcIB1DF5apLxq2aFUWw94kOJaFzAÍ7¹Í`�ÍjÍ �×j"�¥\^DŒ^üz‘× ��×j"�¥\^DŒ^ü|� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚÍOptimale duurzaamheid
Central Park draagt een
BREEAM Excellent certificaat,
een garantie dat het gebouw
voldoet aan alle eisen op het
gebied van duurzaamheid.
Central Park kreeg een positieve
beoordeling in alle negen
categorieÃ«n, waaronder energie,
transport, water, materialen
en gezondheid.
Op 7 maart 2024 is de officiÃ«le Grand Opening van Central
Park in Utrecht verricht; een van de meest duurzame multi-tenant
kantoorgebouwen in Nederland.
Het gebouw voldoet aan de strengste eisen op het gebied
van duurzaamheid en milieu en is zelfs Paris Proof. Wat het
gebouw extra uniek maakt, is het inpandige park op 45 meter
hoogte. Met deze toren is Utrecht niet alleen een blikvanger
rijker, maar ook 28.000 m2 kantoorruimte, gevuld met een
prachtige mix van huurders die voor veel werkgelegenheid
in Utrecht zorgt en ook nog eens op een toplocatie ligt.
Central Park staat in het nieuwe Central Business District,
hartje Utrecht. De bereikbaarheid van het bijzonder duurzame
multi-tentant gebouw is meer dan ideaal. Niet alleen ligt het
gebouw direct aan Utrecht Centraal Station, er zijn ook 366
parkeerplekken, waarvan 50 smart elektrisch, en er is een
fietsenstalling met 800 plaatsen, waarvan 80 voor elektrische
fietsen. Central Park is ontworpen door architect Adam
Visser van GroupA, ontwikkeld door Angelo Gordon en APF
International en is gekocht door het Bouwinvest Office Fund.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
134
×‰	Ú 7cassandra://OmFoXhuyqjKFQv-kcIB1DF5apLxq2aFUWw94kOJaFzAÍ7¹Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûº×‰E«75jaar
135
�×j"�œ\^DŒ^û»�×j"�œ\^DŒ^ûº�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://un2MivyWWkMTVQ0nDtrdLVufEia7xYaMFee91jahGicÎ ÞÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://LHqiLQdMX7WS7QwhnxFajlhJzzLbVI9oWqs4j1YPMd4ÍŠéÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://PT3-PVYWzkIfDHl4rp3r6BsHF47cZE5rMhayo5S2ZwcÍ.Í`�ÍjÍ �×j"�¥\^DŒ^ü}×‰E×‰	Ú 7cassandra://PT3-PVYWzkIfDHl4rp3r6BsHF47cZE5rMhayo5S2ZwcÍ.Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¼×‰EÚ¦Bouwen
aan een stevig pensioen
al 75 jaar
BpfBOUW bestaat 75 jaar. Een mijlpaal van formaat. Namens
het CNV van harte gefeliciteerd. Zonder overdrijving mogen
werkgevers en werknemers in de bouw en infra trots zijn op
wat zij samen hebben neergezet: een solide pensioenregeling
die al decennialang zekerheid biedt.
In die 75 jaar is er niet alleen gebouwd aan pensioenen, maar
ook aan vertrouwen. Goede rendementen en een zorgvuldige
uitvoering. De overgang naar het nieuwe pensioenstelsel per
1 januari 2026 verliep soepel. Dat gebeurt niet vanzelf, maar
is het resultaat van samenwerking, doorzettingsvermogen en
gedeeld verantwoordelijkheidsgevoel.
BpfBOUW is bovendien een krachtig voorbeeld van solidariteit
in de praktijk. Generaties werknemers en werkgevers
hebben samen premie betaald om een waardige oude
dag mogelijk te maken. Voor mij als CNV-voorzitter krijgen
begrippen als collectiviteit en solidariteit hier concreet vorm.
Wat dit extra bijzonder maakt, is de complexiteit van de
sector. Meerdere cao-tafels, uiteenlopende belangen en
economische schommelingen, de bouw en infra hebben hun
crises gekend. En toch bleef de pensioenregeling overeind.
Sterker nog: ze groeide mee met haar tijd.
Al 75 jaar zorgt bpfBOUW ervoor dat deelnemers pensioen
opbouwen Ã©n ontvangen. Misschien nog wel mooier is dat
veel werknemers het fonds echt als hÃºn fonds zien. â€œHet is
van ons,â€� hoor ik vaak. En precies daar ligt de sleutel voor
de toekomst.
Daar ligt ook de kracht en de uitdaging naar de toekomst
toe. Een goede wisselwerking tussen sociale partners en de
bestuurlijke omgeving van het bedrijfstakpensioenfonds op
een hoog peil krijgen en houden. Niet uit het oog verliezen
waarvoor en voor wie het fonds is opgericht. Er voor zorgen dat
de betrokkenheid van werknemers en deelnemers groot blijft.
Als dat lukt, kunnen we met vertrouwen vooruit kijken en het
jubileum in 2051 vast in de agenda zetten.
Hans Van den Heuvel
Voorzitter CNV
137
�×j"�œ\^DŒ^û½�×j"�œ\^DŒ^û¼�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://CwKPnexMlgjfyc_cRRe9nX5a9ItesIigsQFpU4lF98oÎ ¾ÝÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://d-oxpoEHcvbUL6oivtpckKbP8NFaHu0V8esaGs8BsFAÍ–iÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://emxxhBolNlvX0TvJ8JJZho2MSB8WnIVLqv2T7WPOjZ0Í1oÍ`�ÍjÍ �×j"�¦\^DŒ^ü×‰E×‰	Ú 7cassandra://emxxhBolNlvX0TvJ8JJZho2MSB8WnIVLqv2T7WPOjZ0Í1oÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^û¾×‰EÚÙSOMA-student
Anouk over vrouwen in de bouw
Anouk van den Heuvel (17) uit Son en Breugel zit in het
tweede jaar van het SOMA College in Harderwijk. Ze leert
voor machinist grondverzet, een richting waarin vrouwen
nog altijd schaars zijn.
Zelf haalt ze haar schouders erover op. â€œIk zit hier vooral
omdat ik het gewoon heel leuk vind.â€�
Die keuze kwam niet uit de lucht vallen. Toen het gezin
een paar jaar geleden verhuisde, regelde haar vader een
minigraver en een kleine loader. â€œToen ben ik daarmee gaan
werken en dacht ik: dit is gewoon mooi werk. Het sloot aan
bij wat ze al kende. Als kind ging ze al mee met haar vader,
die in het grondonderzoek zat. â€œOp studiedagen ging ik mee
de vrachtwagen op. Buizen draaien, de grond in. Dan zie
je precies wat er onder zit. Dat vond ik altijd al interessant.
Dan snap je ook waarom ergens wel of niet gebouwd kan
worden. Je ziet gewoon wat je doet. Dat vind ik het leukste.â€�
In haar jaar zitten twee meisjes op ruim negentig studenten.
Op de hele opleiding zijn het er slechts een stuk of tien.
Heb je nooit getwijfeld of dit het juiste vak voor je zou zijn?
â€œGeen moment. Thuis zeiden ze meteen: dat is echt Anouk.
Ik ben ook nooit zoâ€™n meisje-meisje geweest. Ik deed altijd
al met de jongens mee, een beetje lomp, haha.
Vriendinnen moesten in het begin wel even schakelen.
Die zeiden: grondverzet, wat moet je daar nou doen?!
Eigenlijk wist ik dat ook niet meteen precies. Maar ja, dat leer
je vanzelf.â€�
â€œJa, je merkt wel dat het een mannenwereld is. Zeker in het
begin. Dan kijken ze van: wat doen die meiden hier? Ik lach
er maar een beetje om. Het is voor hun ook raar. Maar dat is
snel over. Ik doe er niet moeilijk over, maar ik laat me ook niet
wegzetten. Als iemand vervelend doet, zeg ik er gewoon wat
van. Ik heb mijn mond niet vastgeplakt, zeg maar.â€�
Hoe reageer je dan?
â€œHet hoort er een beetje bij. Maar je moet wel voor jezelf
opkomen. Gewoon zeggen: hÃ© en nou houden we op!
Je grens aangeven. Maar dat gebeurt niet vaak.
139
�×j"�œ\^DŒ^û¿�×j"�œ\^DŒ^û¾�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://Mua5Pwh-_C9HaoBE1J3MnTwehsvjeAOVnSTZ3iAFMQkÎ Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://Qs7g7CCbGMcRhx7KOc568fFKJRbSI1jKvK5g5l6qPz8Í™¹Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://dvEYXtS763MSMfgsRpL5A8DqU7XBjxqdTG5TVwfQD5AÍ0xÍ`�ÍjÍ �×j"�¦\^DŒ^ü�×‰EÚ‡Ik heb eigenlijk nooit echt last van gehad van vervelende
opmerkingen of zo. Het is ook hoe je jezelf opstelt. Ook met
het werk zelf: niet zeuren, maar doen, vind ik. Als er iets getild
moet worden, probeer ik het gewoon. Je kan niet meteen
gaan zeggen: dat kan ik niet. Pas als het echt niet lukt, kun je
hulp vragen. Maar ze moeten wel zien dat je het wilt.
Anders denken ze: ja, wat doe je hier dan?â€�
En dat werkt?
â€œAls je je best doet, is het goed. Dan maakt het niet uit dat
je een meisje bent. Ik heb ook niet het idee dat meiden hier
anders behandeld worden. Misschien kijken ze een keer raar,
maar niet dat ze anders tegen je doen.â€�
â€œOf vrouwen in de bouw steeds minder een uitzondering
worden? Nou, ik zie wel dat er iets verandert, ja. Het wordt
steeds normaler. In het begin denken ze misschien: hÃ©, een
meisje. Maar daarna is het gewoon: die hoort erbij. Het moet
gewoon ook normaal worden. Maar het gaat de goede kant
op. De sfeer op school helpt daarbij. Iedereen praat met
elkaar. Het is best sociaal. Natuurlijk is er wel eens gedoe.
Je hebt altijd wel een moment dat je denkt: jongens, hou
eens op. Maar dat heeft iedereen.â€�
Wat ga je na de opleiding doen?
Ik denk bij Defensie. Dat lijkt heel iets anders, maar ik mik op
de genie, dat lijkt me mooi. Daar kun je ook met machines
werken, graven en zo. Dus dat past wel. Nu werk ik in mijn
vrije tijd al bij een grondverzetbedrijf, daar kan ik ook straks
mijn stage doen. Het kan ook zijn dat ik daar blijf werken.
Ik zie wel.â€�
Hoe krijgen we meer vrouwen in de bouw?
â€œGewoon laten zien dat het kan. Dat is het belangrijkste.
Ik dacht in het begin zelf ook wel: wat nou als ik daar de enige
ben op die opleiding? Maar kijk, als het je mooi lijkt, waarom
zou je het dan laten? Je moet gewoon doen wat je zelf wilt.
Ik denk wel dat het scheelt als je als meisje vaker ziet dat er
meer meiden in de bouw werken. Dus dat het zichtbaarder
is. Dan denk je toch sneller: okÃ©, dan kan ik het ook.
Als je het leuk vindt, moet je het gewoon doen. Zo simpel is
het. Dat je een meisje bent of een vrouw, dat hoort niet uit te
maken. Ik vind dit werk prachtig, maar ik doe mijn nageltjes
ook weleens, hoor.â€�
140
×‰	Ú 7cassandra://dvEYXtS763MSMfgsRpL5A8DqU7XBjxqdTG5TVwfQD5AÍ0xÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÀ×‰EÚïHet aantal vrouwelijke studenten in bouw- en techniekopleidingen
neemt toe. Geleidelijk, maar toch. In het hbo steeg het
aandeel vrouwen van circa 21 procent in 2018/â€™19 naar bijna
26 procent in 2024/â€™25. In het wetenschappelijk onderwijs
groeide dit aandeel van ongeveer 26 naar ruim 30 procent.
Toch geldt de bouw nog altijd als een mannenbolwerk.
Vooral in het mbo is de scheefgroei groot: daar is slechts
16 procent van de studenten vrouw.
Bronnen:
- Ministerie van OCW, CBS.
75jaar
141
�×j"�œ\^DŒ^ûÁ�×j"�œ\^DŒ^ûÀ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://DMszUdXrUrrhakhDNx1BxrlfqC7EyO_5NM8z7j414V0Î Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://eMQnIYDkRwWWOfNw64nfMIKxNcV1FLGd__eow3k4Yr4ÍžàÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://ocyI9v8zyqJTyPspQ8ZeKu4EyBfhB2yjg0nNu7hV1S0Í2�Í`�ÍjÍ �×j"�¦\^DŒ^üƒ×‰E×‰	Ú 7cassandra://ocyI9v8zyqJTyPspQ8ZeKu4EyBfhB2yjg0nNu7hV1S0Í2�Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÂ×‰EÚíSamen bouwen
aan een sterke toekomst
voor iedereen
Namens de NBVT wil ik graag een korte bijdrage leveren voor
het jubileumboek ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan
van bpfBOUW. Het is bijzonder om te reflecteren op de rol
die de NBVT heeft gespeeld als mede-grondlegger van het
pensioenfonds, en om te kijken naar de ontwikkelingen die
de sector de afgelopen decennia heeft doorgemaakt.
Het belang van een sectorpensioenfonds voor de bouw en
industrie was destijds enorm: het zorgde voor zekerheid en
stabiliteit voor generaties bouwvakkers, stukadoors en uiteraard
ook voor medewerkers in de timmerindustrie. Door collectief
te werken aan goede pensioenvoorzieningen, konden
werkgevers en werknemers samen bouwen aan een sterke
toekomst voor iedereen in de bouwnijverheid en aanverwante
sectoren zoals de timmerindustrie. Die samenwerking
heeft niet alleen de continuÃ¯teit van het fonds gewaarborgd,
maar ook gezorgd voor een gevoel van verbondenheid en
gedeelde verantwoordelijkheid binnen de sector.
De NBVT heeft de ontwikkeling van bpfBOUW altijd als positief
en krachtig ervaren. De betrokkenheid van onze organisatie
en andere partners heeft geleid tot een solide basis waarop
het fonds verder kon groeien en inspelen op veranderende
behoeften van de sector. Een aantal momenten zijn daarbij
extra memorabel, zoals de introductie van nieuwe pensioenregelingen,
de samenwerking bij grote sectorprojecten en
het gezamenlijk oplossen van uitdagingen. De inzet van vele
mensen, waarvan sommigen zich jarenlang met veel passie
en toewijding hebben ingezet, blijft ons bij.
Voor de toekomst verwachten wij dat bpfBOUW zich blijft inzetten
voor een stabiel en toekomstbestendig pensioen voor
iedereen in de bouwsector en timmerindustrie. De komende
decennia zullen ongetwijfeld nieuwe uitdagingen brengen
â€“ denk aan veranderende arbeidsverhoudingen, innovatie
in de timmerindustrie en duurzaamheid â€“ maar wij zijn ervan
overtuigd dat het fonds, samen met werkgevers, werknemers
en hun organisaties, deze uitdagingen met dezelfde kracht
en samenwerking zal oppakken.
Namens de NBVT feliciteren
wij bpfBOUW van harte met
het 75-jarig jubileum. We kijken
met trots terug op onze
gezamenlijke geschiedenis
en met vertrouwen naar de
toekomst.
Michel Nijenhuis
Voorzitter NBVT
143
�×j"�œ\^DŒ^ûÃ�×j"�œ\^DŒ^ûÂ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://orrHpob1DSplvJtNxfsmLktfA2K03tZzYmmEH_Iz8GcÎ 	êÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://h0XHX-nghVkdDrf9KfL35oK8rvQMNrKV27I1Fq_yV9AÍŒÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://_HcQgZFT5ig5xTYA1ndO212ysGA7FqtTTSM5_2eWSuEÍ.Í`�ÍjÍ �×j"�¦\^DŒ^ü…‘× ��×j"�¦\^DŒ^ü‡� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚ\Het WTC Rotterdam, gevestigd in een beschermd nationaal
monument, is een van de meest iconische kantoorlocaties van
de stad.
Na een uitgebreide renovatie combineert het gebouw naadloos
moderne voorzieningen met architectonisch erfgoed, waardoor
het een centrum voor zaken en innovatie is geworden.
Als landmark in het centrum van Rotterdam en onderdeel van
het Bouwinvest Office Fund, blijft het WTC Rotterdam de lokale
skyline verrijken en biedt het huurders een prestigieuze, toekomstbestendige
werkomgeving.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
144
×‰	Ú 7cassandra://_HcQgZFT5ig5xTYA1ndO212ysGA7FqtTTSM5_2eWSuEÍ.Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÄ×‰E«75jaar
145
�×j"�œ\^DŒ^ûÅ�×j"�œ\^DŒ^ûÄ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://8-sg3qbDj1SI6F11t81gVK8G38G5pCsFeatJBw--D5kÎ ï(Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://sLksA0dP_24Fo0iQBkLajnrImR-POKBOsqC_tBmT6SwÍŸEÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://x_JM80bn3Gm38663rdX0AtZgoA7awQOdetQCbFzy6GoÍ5OÍ`�ÍjÍ �×j"�¦\^DŒ^üˆ×‰E×‰	Ú 7cassandra://x_JM80bn3Gm38663rdX0AtZgoA7awQOdetQCbFzy6GoÍ5OÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÆ×‰EÚ Dick van Haaster en Leon Ceelen
houden het fonds tegen het licht
Op het voormalige kazerneterrein in Harderwijk, in het
gebouw waar nu onder meer bpfBOUW is gevestigd,
schudden twee bestuurders van het fonds elkaar de hand.
Dick Van Haaster en Leon Ceelen. Van Haaster vertegenwoordigde
jarenlang de werknemers. Hij was voorzitter
van FNV Bouw van 2003 tot 2009, een tijd waarin pensioen
nog nadrukkelijk aan de cao-tafel lag en de strijd om vervroegde
uittreding minstens zo urgent was als het gewone
ouderdomspensioen. Ceelen komt uit de werkgevershoek.
Zijn loopbaan liep via cao-overleg en fondsenbestuur in de
transportsector naar de bouwwereld. Voor dit jubileumboek
kijken Dick van Haaster en Leon Ceelen naar wat er in het
fonds veranderde en wat hetzelfde bleef.
Anders dan vroeger, zeggen ze allebei, dat pensioenfondsbestuur
allang geen nevenfunctie meer is. Daarvoor zijn de
belangen te groot en de materie te ingewikkeld geworden.
Dat geldt zeker bij een fonds als bpfBOUW, met ruim 700.000
deelnemers en gepensioneerden, bijna 19.200 aangesloten
werkgevers en een belegd vermogen dat in 2025 uitkwam
op circa 66,3 miljard euro.
Toch begint hun verhaal niet bij schaal, maar bij mensen.
Van Haaster vertelt over de tijd dat arbeiders op hun veertiende
of vijftiende begonnen en op hun zevenenvijftigste
eigenlijk â€˜opâ€™ waren: â€œVoor hen was de VUT geen luxe, maar
een manier om het einde van het werkende leven nog enigszins
menselijk te maken. Jaar na jaar werd daarover onderhandeld.
Werkgevers wilden soms best meebewegen, ook
omdat vervroegde uittreding hun eigen personeelsvraagstuk
hielp oplossen. Maar tegelijk zagen beide kanten dat het
systeem onhoudbaar werd.
Dat is de kern van goed bestuur: niet vasthouden aan wat
geliefd is, maar durven erkennen wanneer iets financieel niet
meer kan.â€�
Poldermodel
Dat typeert ook de verhouding tussen werkgevers en werknemers
in de sector. Ze onderhandelen stevig, soms hard,
soms met stakingen op de achtergrond, maar altijd met het
besef dat ze elkaar ook weer nodig hebben.
147
�×j"�œ\^DŒ^ûÇ�×j"�œ\^DŒ^ûÆ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://H65Vp1oUl7hBHHJhXQ_80htxgb54QE25ebK9Yqnbbq4Î äÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://p_DlqewgNWobzaDeHcpbX6-8OMIm37igB_ni-Tz34XoÍ‹Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://lr71U_d-yzXrB-VVUEqMwUgUrucuGTmYCg80DAo8-s4Í)ëÍ`�ÍjÍ �×j"�¦\^DŒ^üŠ‘× ��×j"�¦\^DŒ^üŒ� ÍxÍ}�u�9×�H®http://dot.com×�×�Ðˆ×‰EÚåCeelen: â€œIk vind het jammer dat â€˜polderenâ€™ een negatieve
connotatie heeft gekregen, want het is juist een heel mooi
voorbeeld van zakelijkheid op de lange termijn. Het is niet
gezellig koffiedrinken, het is gewoon stevig onderhandelen en
toch afspraken maken waar beide kanten mee verder kunnen.â€�
Van Haaster trekt de vergelijking verder: â€œIk leerde: je mag
alleen een staking beginnen als je ook weet hoe je â€™m eindigen
moet. Want uiteindelijk moet je weer samen door. In de
bouw werk je elke dag met elkaar samen, dus je kunt het je
niet permitteren om alleen maar te escaleren.â€�
De verschillen tussen toen en nu zitten vooral in de professionalisering.
Ceelen:
â€œDe tijd is voorbij waarin een bestuurder per kwartaal
aanschoof en ter plekke de envelop openscheurde.
Van fondsbestuurders wordt meer tijd, meer deskundigheid
en meer aantoonbare voorbereiding gevraagd. Dat is niet
alleen een kwestie van betere organisatie, maar ook van
toezicht en veranderde eisen aan risicobeheersing.â€�
Van Haaster herkent dat beeld, al plaatst hij er meteen
een kanttekening bij: â€œHo ho, Ook in mijn tijd moest je je
huiswerk doen, hoor. Ik moest een zware pensioencursus
volgen voordat ik namens de bond het fonds inging. Ik ben
van huis uit econoom, maar ook voor mij was dat echt een
jaar lang studeren, in Zwolle was dat. Je moest weten waar
je het over had.â€�
Nina Hagen
Die deskundigheidsslag werd mede afgedwongen door
crises. Van Haaster maakte de dot.com-crisis mee.
Van Haaster: â€œDat was toch met Nina Hagen..?â€�
Ceelen: â€œNina Brink. Hagen was van â€˜Unbeschreiblich
Weiblichâ€™.â€� De heren lachen.
Later volgde de bankencrisis. Ceelen maakte op zijn beurt de
stelselwijziging en geopolitieke schokken van dichtbij mee.
Hun conclusie: â€œEen crisis kun je niet managen.â€�
Van Haaster: â€œEen crisis komt van buiten. Daar kun je niet
zoveel aan doen. Als het echt misgaat op de markten, ben je
altijd te laat om nog snel uit aandelen of obligaties te stappen.
Het kwaad is dan al geschied.â€�
148
×‰	Ú 7cassandra://lr71U_d-yzXrB-VVUEqMwUgUrucuGTmYCg80DAo8-s4Í)ëÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÈ×‰EÚÙCeelen: â€œWat je wÃ©l kunt doen, is vooraf scenarioâ€™s doordenken,
buffers opbouwen en zorgen dat de gereedschapskist
klaarstaat. Je probeert zoveel mogelijk voorbereid te zijn.
Anticiperen.â€�
Olietanker
De overstap van bpfBOUW naar het vernieuwde pensioenstelsel
per 1 januari 2026 laat precies die ontwikkeling zien: jaren
voorbereiding, voortdurend overleg met sociale partners,
toezichthouders en uitvoerder en een uitvoering in fases in
plaats van Ã©Ã©n grote sprong.
Van Haaster vergelijkt het besturen van een pensioenfonds
met â€œHet besturen van een enorme olietanker. Je kunt hem
maar een paar graden bijsturen, maar dat heeft op den duur
enorme gevolgen.â€�
Leon Ceelen sluit daarop aan: â€œWij houden ons nu, op dit
moment dus, bezig met het ontwikkelen van plannen voor
bouwvakkers van in de twintig, mensen die pas over veertig,
vijfenveertig jaar met pensioen gaan.â€�
Leon Ceelen | Dick van Haaster
Mede daarom is de beleggingsportefeuille meer dan een
financieel vraagstuk. Vastgoed neemt van oudsher een
opvallende plaats in bij bpfBOUW. Het fonds noemt vastgoed
nadrukkelijk een categorie die past bij zijn langetermijnkarakter;
tegelijk onderkent het de specifieke risicoâ€™s, zoals
de beperkte verhandelbaarheid.
149
�×j"�œ\^DŒ^ûÉ�×j"�œ\^DŒ^ûÈ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://kzNG2M3KVLYirGl7Rkuc9EEDkbfI64FLamcY3ERisVAÎ ŒeÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://WyeMK_LIjhcBEfqi8Sjhj3tzCqLdWaWwFR7n-2eXL-sÍ}àÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://r_ETQ0rmlSDUwKOJ_nPZOArOl0Oc6FUhVF-jc7wHghsÍ(°Í`�ÍjÍ �×j"�§\^DŒ^ü�×‰EÚ?Beleggen in DNA
Voor Ceelen heeft vastgoed bovendien nog een andere
betekenis: â€œVoor de bouw, door de bouw. Daar zit wel wat
in. Beleggen in vastgoed past bij ons DNA. Mensen herkennen
zich erin. BpfBOUW is geen commerciÃ«le speler die
klanten moet werven, maar een fonds dat zijn bestaansrecht
ontleent aan de sector zelf. Dan helpt het als deelnemers en
werkgevers zich herkennen in wat het fonds doet en waarin
het belegt.â€�
Niet voor niets benadrukt het fonds op de eigen site dat
het bestuur gevormd wordt door vertegenwoordigers uit
de bouw en dat sociale partners het fundament vormen
onder de regeling. Ook de verplichtstelling hoort daarbij.
Zowel Ceelen als Van Haaster zien die als een cruciale pijler
onder het Nederlandse stelsel.
Dick van Haaster: â€œZonder verplichtstelling zou concurrentie
op arbeidsvoorwaarden de collectieve pensioenopbouw
snel uithollen.â€�
93-jarige stratenmaker
Uiteindelijk komt ook dat grote stelsel weer uit bij de individuele
deelnemer.
Van Haaster: â€œIk doe de belastingpapieren van een 93-jarige
stratenmaker. Die man werkte in de jaren dertig en veertig
letterlijk al op straat, deed zwaar werk en ontvangt nu een
bescheiden pensioen van een paar honderd euro per maand.
Voor buitenstaanders is dat misschien een klein bedrag.
Voor hem het verschil tussen krap overleven en ademruimte.â€�
150
×‰	Ú 7cassandra://r_ETQ0rmlSDUwKOJ_nPZOArOl0Oc6FUhVF-jc7wHghsÍ(°Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÊ×‰EÚZDat verhaal maakt zichtbaar waar al die scenarioâ€™s, commissies,
dekkingsgraden en beleggingscategorieÃ«n feitelijk om
draaien.
Ceelen: â€œEen pensioenfonds moet degelijk, deskundig en
toekomstgericht zijn. Het moet kunnen omgaan met crises
zonder in paniek te raken. Maar het mag nooit vergeten voor
wie het bestaat. Niet voor spreadsheets. Niet voor bestuurders.
Het gaat om de mensen in de sector. Die hoeven niet
per se precies te weten wat er onder de motorkap van de
auto gebeurt.
Het gaat erom dat mensen erop kunnen vertrouwen dat
er iets voor ze is na een tijd van hard werken.â€�
75jaar
151
�×j"�œ\^DŒ^ûË�×j"�œ\^DŒ^ûÊ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://cuinUNn2COHWkmDmCgfGIXMMUlLpBEuYBdNSiOa8o3oÎ w•Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://PyOtmgN6zeX1ewy7mqknr7km9HiKwRMkadZCy77x6lcÍŸÖÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://qTtR2Z-GCRi7upN00Cz8fYUsr4B9W1YxurSqmbY_s70Í4Í`�ÍjÍ �×j"�§\^DŒ^ü‘×‰EÚ ëVoegenkrabber
Deze werd gebruikt om specie
uit voegen te verwijderen
vÃ³Ã³r het opnieuw voegen.
Zo hechtte de nieuwe mortel
beter. Metselaars maakten
dit gereedschap vaak zelf,
bijvoorbeeld van een houten
blok met een metalen pen.
152
×‰	Ú 7cassandra://qTtR2Z-GCRi7upN00Cz8fYUsr4B9W1YxurSqmbY_s70Í4Í`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÌ×‰EÚ îScharnieraftekenblokje
Ook
wel kruisstaal genoemd.
Hiermee tekende de timmerman
scharnieren nauwkeurig
af op deur en kozijn.
Verstelbare pennen bepaalden
breedte, dikte en positie
van de keep. Zo ontstond een
precieze passing.
75jaar
153
�×j"�œ\^DŒ^ûÍ�×j"�œ\^DŒ^ûÌ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://JYAsUx0tAmFttERtnwRNOXsZdzNc80-qIRHZBRyh-i4Î ØtÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://6-jaZiBz8aAraKc84zDkYlahLLgj__6DaK6VkRyLQWsÍ¹¼Í`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://4Tw9lMtX-QiIgGkWJod0jd0hXYTw33M8mYRifZkpxWEÍ<uÍ`�ÍjÍ �×j"�§\^DŒ^ü“‘× ��×j"�§\^DŒ^ü•� ÍæÍ“�I�9×�H´http://bouwinvest.nl×�×�Ðˆ×‰EÚHet Bouwinvest Retail Fund heeft de huurovereenkomst voor
een NIKE Flagship Store in Rotterdam aanzienlijk uitgebreid.
Volgens Collin Boelhouwer, Fund Manager Dutch Retail Investments,
is de optimalisatie en realisatie van de grootste NIKE
winkel in Europa een grote aanwinst en trekpleister voor het
centrale winkelgebied van Rotterdam.
Daarnaast versterkt de nieuwe flagshipstore de vastgoedportefeuille
van het Bouwinvest Retail Fund, die zich richt op zowel
Convenience- als Experience-winkelobjecten.
Bouwinvest werd bij de uitbreiding geadviseerd door City Real
Estate. Jacobs van der Meij Real Estate trad op namens de huurder.
Projectmanagement is uitgevoerd door Bouwplot.
Bouwinvest is een 100%
dochteronderneming van bpfBOUW.
Meer informatie op: bouwinvest.nl
154
×‰	Ú 7cassandra://4Tw9lMtX-QiIgGkWJod0jd0hXYTw33M8mYRifZkpxWEÍ<uÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÎ×‰E«75jaar
155
�×j"�œ\^DŒ^ûÏ�×j"�œ\^DŒ^ûÎ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://GKRDgSUFuwl3fhjWVuzdqg-lEskupmHefFtgJ_MHyb8Î 7#Í`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://-5fMEoMYRtTZ8FoA5tY-e8ooPS-9mbVSyg1lTXea_KcÍœÄÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://14IlJL3bq5q7nsD4thK-GeAa05Fhx9QXbK-QXRZXZFsÍ/ëÍ`�ÍjÍ �×j"�§\^DŒ^ü–×‰E×‰	Ú 7cassandra://14IlJL3bq5q7nsD4thK-GeAa05Fhx9QXbK-QXRZXZFsÍ/ëÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÐ×‰EÚ*Vastgoed
als solide basis
van het pensioenfonds
De geschiedenis van bpfBOUW is altijd verbonden geweest
met beleggen in vastgoed. Het eigenaarschap van Bouwinvest
illustreert dit bij uitstek. Het pensioenfonds viert het 75-jarig
bestaan en daarmee wil ik het fonds van harte feliciteren.
We mogen gepast trots zijn op de goede pensioenregeling
van bpfBOUW en de resultaten die het fonds voor de deelnemers
heeft bereikt.
De beleggingen van het fonds in vastgoed via Bouwinvest
hebben daar in de achterliggende decennia stevig aan bijgedragen.
Met een beheerst risicoprofiel en oog voor duurzaam
bouwen - met circa een vijfde deel van het belegd vermogen
van bpfBOUW - konden goede rendementen worden behaald.
Als voormalig bestuursvoorzitter van bpfBOUW (2008-2014)
heb ik Bouwinvest een professionele speler zien worden.
Een vastgoedbelegger die zich zowel in Nederland als internationaal
een uitstekende reputatie heeft. Dat is ook gebleken:
vele collega-pensioenfondsen kozen ervoor via Bouwinvest
in vastgoed te beleggen. Als pensioensector staan we samen
sterk door collectief te beleggen in tastbaar bezit, gebouwd
door onze deelnemers en werkgevers. Het ondernemerschap
zit in de genen van bpfBOUW.
Door te beleggen in vastgoed laat het bestuur van het
pensioenfonds zien dat het gelooft in de kracht van de eigen
bouwsectoren. Sectoren die nog altijd voor grote bouwopgaven
staan. Ik wens bpfBOUW een gezonde toekomst
met de nieuwe pensioenregeling die in 2026 van start ging.
Een fonds dat blijvend is betrokken bij duurzaam bouwen met
een passend rendement en risicoprofiel. Duurzaam, omdat we
â€˜de aarde niet hebben geÃ«rfd van onze ouders, maar geleend
van onze (klein)kinderenâ€™. EÃ©n met een passend rendement
om deelnemers een financieel onbezorgde inkomensvoorziening
te kunnen blijven bieden als ze van hun pensioen
gaan genieten. Solidariteit is niet voor niets gedefinieerd
als â€˜een gevoel door saamhorigheid te zijn verbonden en de
bereidheid om de consequenties daarvan te dragenâ€™.
In de bouwsectoren doen we het met, door en voor elkaar.
Ing. Henk de Pagter
157
�×j"�œ\^DŒ^ûÑ�×j"�œ\^DŒ^ûÐ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍÀÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://f66AI-jKAgOg23P4duHKTZ9BEHiV9ioU-5_Rl9T1tB0Î _WÍ`�ÍÍ°×‰	Ú 7cassandra://UjGUWPxv1hdYDfUntuc1AaCf3Lv2i4D1YNovQRKNhB0ÍƒøÍ`�Í§Íà×‰	Ú 7cassandra://_XYIXS2Gl1QqcaJO2GZtcNFiXzDYTXV0QStjM1j_JpEÍ+áÍ`�ÍjÍ �×j"�©\^DŒ^üš×‰EÚ :De bouwvakker van 1961...
75
Jan
aan het
werk in 1961
158
×‰	Ú 7cassandra://_XYIXS2Gl1QqcaJO2GZtcNFiXzDYTXV0QStjM1j_JpEÍ+áÍ`�ÍjÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÒ×‰EÚ‡...versus die van 2026
Dit zijn Jan en Sven.
Jan is een bouwvakker uit
het jaar 1961 en Sven uit
2026. Beide heren zijn rond
de dertig en werken al een
paar jaartjes in de bouw.
Mooi werk, daarover zijn ze
het eens. Maar er zijn wat
verschillen.
We nemen de prijzen van
hun lifestyles onder de loep.
Indicatief, puur bedoeld om
de verschillen eens op een
rijtje te zetten.
We hebben ons gebaseerd
op historische CBS-reeksen,
sectorgegevens en actuele
cao-informatie.
Bedragen voor 1961 zijn
benaderd of geÃ¯ndexeerd
om ze vergelijkbaar te maken
met die van 2026.
Voor de duidelijkheid hebben
we de euro omgezet in
guldens.
Sven
in 2026
75jaar
159
�×j"�œ\^DŒ^ûÓ�×j"�œ\^DŒ^ûÒ�ÍÀÍ{×‘C‘×˜š�   �ÍàÍ{�u×‰œ“×‰	Ú 7cassandra://S4gp5Unxk4xw6FISy8iBE2zTjICWf8K3iwsGeRangiwÍÍÔÍ`�Í°Í×‰	Ú 7cassandra://VuKoTxmu5NrL5iM7Rlhew_f1GitAoKhRQ2C1D9pCp8cÍ»Í`�ÍSÍß×‰	Ú 7cassandra://0VoUA1sBbQpY_p9GeBLebjA1ceYCHMV3WiUBUJkhOpYÍ†Í`�ÌµÍ �×j"�©\^DŒ^üœ×‰E¤160
×‰	Ú 7cassandra://0VoUA1sBbQpY_p9GeBLebjA1ceYCHMV3WiUBUJkhOpYÍ†Í`�ÌµÍ �×j"�œ\^DŒ^ûÔ×ˆE�×j"�œ\^DŒ^ûÕ�×j"�œ\^DŒ^ûÔ�ÍÀÍ{)×�2×�>Òøõô ×�3ŠÎoW> ÎoW> Ñÿ ¯75 jaar bpfBOUWÚrGraag presenteer ik u hierbij het jubileumboek van het bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid dat dit jaar 75 jaar bestaat. Het pensioenfonds, opgericht in 1951, heeft al decennialang ten doel: geld bijeen te brengen om aan bedrijfsgenoten en hun nagelaten betrekkingen pensioenen of uitkeringen te verstrekken ter zake van ouderdom, invaliditeit en overlijden.�×j"�€›ÖÎS‡¸¸/