׉?4ׁB!בCט{u׉׉ 7cassandra://BrLDYTNAWdHXtIi2OvfNpUFa8uWK69w-YlOX4kqhkDI r` ׉ 7cassandra://tZrExTAhE0T_r_P1IFDLSAaA5VwfkutSNjuAVZO-x-0z`S׉ 7cassandra://Y6FMMW8FSBteYe-U3h2XvsPW7eW5GtelLQ49QpMgcqA%`̵׉ 7cassandra://evQQHH2mQmw07H3ZeFUgotKVwFboY7MEP4CnTEwEb9gF͠ay=!2p׈Ea y=!2N׉E׉ 7cassandra://Y6FMMW8FSBteYe-U3h2XvsPW7eW5GtelLQ49QpMgcqA%`̵a y=!2Oa y=!2N{בCט{u׉׉ 7cassandra://MclNZnxXqM4kc55E2KkmwbQ6u3X7E8cljao-ZuNX6-E^` ׉ 7cassandra://MjbuqJk1yriqUkLlOGuRIqAQ64NWjpVTo8_qeBci5XQC `S׉ 7cassandra://_TeTqTM5B3DobUtrjSbXg919rkfb9clAQ6KLJyRpDeQ`̵׉ 7cassandra://fYDbKfGzC51vJaZDH-5tbs_nhk_Vau_pSi1-no5qBZs ͠ay=!2sט{u׉׉ 7cassandra://AZzLQj7LzWXaoFBQqraw-Eq9q9wuu0ltNP6kVffpLkQ` ׉ 7cassandra://cXGQwVMXP00N7DGHO0pI6jiAY316YNkEjig6PfIdnFc[L`S׉ 7cassandra://_NHDfyOMMKCBxbo5bbjjWh0hGGMDjf5fCtanMzrmQjw Y`̵׉ 7cassandra://RR1gchKVh1R6RlzAWfa7qAml40q1pRCqlFdPdCNeYsc ͱ͠ay=!2t׉EInhoudsopgave Voorwoord Sustainable Development Goals Inleiding 1. Curriculum Doel Resultaten Cursusaanbod Conclusies en aanbevelingen 2. Wet- en regelgeving Doel Defi nitie Resultaten Conclusies en aanbevelingen 3. Voorbeeld voedselbossen Doel Resultaten Beheerplan systematiek Plantensoorten Conclusies en aanbevelingen 4. Sociale en maatschappelijke doelen Doel Resultaten Conclusies en aanbevelingen 5. Bespaar- en verdienmodellen Doel Resultaten Conclusies en aanbevelingen 6. Bodem en water Doel Resultaten Conclusies en aanbevelingen 7. Kennisdeling Doel Resultaten 8. Communicatie Doel Resultaten Conclusies en aanbevelingen Projectproducten Kennisproducten Meer informatie ׉ 7cassandra://_TeTqTM5B3DobUtrjSbXg919rkfb9clAQ6KLJyRpDeQ`̵a y=!2P׉EVoorwoord Wat met een eenvoudige vraag begon is uitgegroeid tot een geweldig samenwerkingsverband. Hierbinnen is een schat aan kennis verzameld over voedselbossen in en aan de rand van een bewoonde omgeving. Met veel passie, energie en partners is van 2018 tot medio 2020 gewerkt aan het KCNL project ‘Voedselbossen Zuidoost-Nederland. Wat met een eenvoudige vraag begon, is uitgegroeid tot een geweldig samenwerkingsverband. Hierbinnen is een schat aan kennis verzameld over voedselbossen in en aan de rand van een bewoonde omgeving. Dit is gaandeweg het project een voedselbospark gaan heten. We zijn tevreden en trots dat we voedselbossen een stap verder hebben gebracht in de professionalisering door het ontwikkelen en ontsluiten van kennis met onderzoeken, rapportages en symposia. Op dit moment worden er in het hele land plannen gemaakt om te komen tot meer dan 1000 ha voedselbos in de komende jaren. In dit boekje worden in hoofdlijnen de projectonderdelen weergegeven met de belangrijkste resultaten. Voor meer informatie kun je googlen naar: CITAVERDE voedselbossen. Ger van Laak Projectleider CITAVERDE College “Voedselbossen Zuidoost Nederland” is een project vanuit het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving, projecteigenaar is CITAVERDE Bedrijfsopleidingen. 3 ׉ 7cassandra://_NHDfyOMMKCBxbo5bbjjWh0hGGMDjf5fCtanMzrmQjw Y`̵a y=!2Qa y=!2P{בCט{u׉׉ 7cassandra://rlBn8C_fdjVUaPS9ueUJTmS9O--v9OnVSPqiVGCjXzMn` ׉ 7cassandra://Zkug3sqKJ2EdNChpEtxmmLuAdDrmXOh4R8bDEGDTv8ki`S׉ 7cassandra://-UVqnKqp64wyo7XelBsYiDwuhRNihFTWI2R0MyiQlzM7`̵׉ 7cassandra://RHmI37R8EOMJHe_DgPc-Ouj9SvWNqadqWPajlUGOnr4ɖzL͠ay=!2wט{u׉׉ 7cassandra://UdF6VgIW8kMregvlB4tYKcg0AjsiLfGrbofqYC9DM6o|9` ׉ 7cassandra://81J1HaCxgDWbb7gV5iDYx5kkMwFIZUfuG8au1JhvnXIp`S׉ 7cassandra://5uwKD7EMXsZWPxBM8JajIyM8yo6E5OVgi70mWNLGx5kE`̵׉ 7cassandra://EMcUf71gmXhPq5t-7Qw_DCGzHw6gQ1uCvAEKxvi16EQ͠ay=!2x׉E Waarom Voedselbossen? Juist nu we wereldwijd zoekende zijn naar alternatieven en oplossingen voor een duurzame en leefbare planeet, is de interesse voor voedselbossen groot. Het primaire gedachtengoed achter een voedselbos was het verduurzamen van de landbouw en om ook op kleine schaal duurzaam voedsel te kunnen produceren. Gaandeweg zijn er echter meerdere functionaliteiten erkend welke alle terug te herleiden zijn naar de Sustainable Development Goals. Doelfactoren van Voedselbossen gerelateerd aan de Sustainable Development Goals Voedselproductie Recreatie Educatie Onderzoek Burgerparticipatie Klimaat Biodiversiteit Gezondheid Voedselproductie Een voedselbos kan, nadat het de tijd heeft gekregen om zich te ontwikkelen, seizoenaal een mooie oogst opleveren. In kleine gemeenschappen kan een voedselbos grotendeels voorzien in de voedselbehoefte. Voedselbossen leveren ook eten en leefruimte op voor fauna, die hierdoor een boost krijgt. In een stedelijke omgeving zal de productie niet voorzien in de totale voedselbehoefte. Echter hebben ook hier voedselbossen een grote waarde door hun voorbeeldfunctie van verantwoorde productie en consumptie. Door de nadruk te leggen op regionaal geproduceerd voedsel, biologische teelt en de ervaring van eten uit de natuur, wordt voor bezoekers en gebruikers van het voedselbos de herkomst van het voedsel belangrijk en zullen zij bewuster inkopen. Recreatie Recreëren in de vrije natuur wordt steeds belangrijker in ons dagelijkse leven. De mogelijkheid om te kunnen ontspannen in de buitenlucht draagt bij aan ons welbevinden en onze gezondheid. De bevolkingsgroei zorgt er met name in de steden voor dat er steeds minder ruimte voor natuur overblijft. Voedselbossen kunnen juist hier aangelegd worden met een dubbele functionaliteit zodat ze ook de mogelijkheid bieden om te wandelen en te genieten van fl ora en fauna. Openbare toegankelijkheid zorgt ervoor dat alle bevolkingslagen en leeftijdsgroepen toegang hebben om elkaar te ontmoeten. Ook buitensporten zouden een plek kunnen innemen binnen een voedselbos, gebruikmakend van de schaduw en rustgevende omgeving (e.g. yoga, pilates, meditatie, tai-chi). Educatie Voedselbossen zijn ideaal om doelgroepen bewust kennis te laten maken met duurzaam geproduceerd en gezond voedsel. Doordat voedselbossen aangelegd worden, kunnen ze zo worden ingericht dat ze toegankelijk zijn en educatie mogelijk wordt gemaakt. Kennis over gezond voedsel, een gezonde leefstijl, biodiversiteit, bodem, water, klimaat en duurzaamheid kunnen heel praktisch worden onderwezen. Ook in tijden van veranderende onderwijssystemen (blended learning, 21st century skills) alsook COVID19, zijn leslocaties in de praktijk en zelfs in de buitenlucht steeds meer gewenst. Voedselbossen zouden hiervoor met name in de stedelijke omgeving een mooie aanvulling kunnen zijn voor scholen en organisaties. Door scholieren en studenten te verbinden aan een voedselbos, zullen zij ook bewuster nadenken over klimaat en duurzaamheid. 4 ׉ 7cassandra://-UVqnKqp64wyo7XelBsYiDwuhRNihFTWI2R0MyiQlzM7`̵a y=!2R׉E