׉?4ׁB!בCט{u׉׉ 7cassandra://wjixgKO9bjmngMv730ABa2ahj3nHPtffUCHixXQ0Pmk` ׉ 7cassandra://cJGTLW6wLZtSuyD3HfHbAgrDI2B8eEmlipqG6__ygUM\>`S׉ 7cassandra://eR2zuBRENEyxCIqRCnEhGXfyzq4-V4NUQVQlVNXdFF4T`̵׉ 7cassandra://PpGLK0UttPKftMstYI3EW-M7x6RQMMnJXT_IFSbvndg$Z͠\dDf׉EDe Baten van Bomen - cover\dDfܾ׉EDe Baten van Bomen - cover`j׉ 7cassandra://X8P1YprxDhobH74OHKLOwkaSVCC2s7_vufwF9aMZTPo u͠ \dDf׉EThema 4: Koeling%THEMA 4 - Koeling Oss, Elzenhoekpark ׉ 7cassandra://YNkTrt143iQxNI3UnQ7WtWEZ6oqCHThnD5fz-efNtJQ>`j\dDf׉EThema 4: Koeling PTHEMA 4 - Huizen, Oss, Papendrecht/Hendrik-Ido-Ambacht Bomen hebben een verkoelend effect In steden, vooral in de gebieden met veel ‘grijs’ oppervlak, warmt de omgeving snel op en koelt langzaam af: het hitte-eilandeffect. Verschillende wetenschappelijke onderzoeken tonen aan dat de aanwezigheid van groen dit effect vermindert en bijdraagt aan een prettig stadsklimaat. In drie pilotgemeenten, Huizen, Oss en Papendrecht/HendrikIdo-Ambacht is extra aandacht besteed aan dit thema. Bomen zorgen voor schaduw en hebben daarmee invloed op de temperatuur in de stad, vooral als deze schaduw op verharding valt. Ook de weerkaatsing van zonlicht door de bladeren en het proces van evapotranspiratie (het resultaat van verdamping en transpiratie) zorgen voor koeling: grote bomen kunnen tot wel 370 liter water per dag verdampen. Ook indirect draagt evapotranspiratie bij aan koeling, doordat het de vorming van wind en wolken stimuleert. Uit onderzoek blijkt dat 7% toename van de kroonbedekking in een woonwijk zorgt voor een temperatuurdaling van 1°C. i-Tree Eco rekent dit effect van bomen maar beperkt mee: het model berekent alleen het effect van schaduwwerking op gebouwen. Dit effect hangt onder meer af van de grootte van de boom en de positie ten opzichte van het gebouw. Om hier iets over te kunnen zeggen moeten deze gegevens dus voor alle bomen in kaart gebracht worden. Door de schaduwwerking van bomen gebruikt de airconditioning minder energie. Dit gegeven is de basis om de financiële waarde van schaduwwerking te berekenen. Daarbij wordt ook de vermindering van CO2 -uitstoot van elektriciteitscentrales (die deze energie dus niet hoeven op te wekken) meegerekend. Voor de Verenigde Staten is op deze manier berekend dat bomen gemiddeld zorgen voor een vermindering van het energieverbruik van 7,2%. Voor Nederland is het nog niet zo ver. Dat bomen bijdragen aan verkoeling staat vast. Als in de pilotgebieden kaartjes van het bomenbestand over hitte-eilandkaarten worden heengelegd wordt dit beeld bevestigd, maar in Nederland is nog weinig gericht onderzoek gedaan om het effect te kwantificeren. De Amerikaanse gegevens zijn niet zonder meer te vertalen: de Nederlandse bouwstijl is anders, we hebben minder airco’s en bomen staan hier over het algemeen verder weg van gebouwen. In Europese versies van i-Tree Eco is de functie daarom nog niet beschikbaar. 23 \dDfՁ\dDfԁ{בCט{u׉׉ 7cassandra://uSMlg_AHljSlkjQ6gfDx9bqzhGho0GeyIt-AKKsS1-E i` ׉ 7cassandra://9nFLORpOyw7Lnyow666L5UhD8WQnwepkYXL_uZhUO58O`׉ 7cassandra://mhJ-eBSFvEkYsXkH4_C4_yBOEhnm_WRelSXaMFbFI0Y^v`j׉ 7cassandra://Y9AYHGo6THcRSM-qiUIe4cl8O-Nm66K0LtwiVl0VuNU9͠ \dDf ׉EThema 4: Koeling (2)%THEMA 4 - Koeling Huizen In Huizen zijn twee gebieden vergeleken: Buurt 01 heeft relatief dicht op elkaar staande bebouwing. Buurt 24 is een woonbuurt met 606 gemeentelijke bomen en relatief weinig groen. De bomen worden hier over het algemeen niet erg groot, wat te zien is aan het bladoppervlak. De Urban Heat Island-kaart (Atlas natuurlijk kapitaal ) is vergeleken met de kaart met de afzonderlijke bomen én de kaart met de mate van kroonbedekking zoals i-Tree Canopy (zie pagina 16) die genereert. Het was goed te zien dat hittestress toeneemt naarmate het aantal bomen afneemt en er meer bebouwing en verharding is. In het centrum kan het bijvoorbeeld wel 2°C warmer worden. Aantal bomen Bladoppervlak 24 Aesculus hippocastanum Buurt 01 616 171.240 m2 Kroonbedekking 8% Buurt 24 606 50.651 m2 8,6% ׉ 7cassandra://mhJ-eBSFvEkYsXkH4_C4_yBOEhnm_WRelSXaMFbFI0Y^v`j\dDf׉EThema 4: Koeling (2)KTHEMA 4 - Huizen, Oss, Papendrecht/ Hendrik-Ido-Ambacht Papendrecht / Hendrik-Ido-Ambacht In Papendrecht en Hendrik-Ido-Ambacht is de invloed van bomen op de omgevingstemperatuur berekend met behulp van de ‘leaf area index’ (LAI): de verhouding tussen het bladoppervlak en de kroonbedekking. Uit onderzoek is bekend dat voor ieder heel punt dat de LAI hoger wordt, de oppervlaktetemperatuur met 1,2°C daalt. Oss In Oss zijn twee uitersten vergeleken: In het Elzenhoekpark staan 220 volwassen bomen. Dat zijn er relatief veel. Het gaat vooral om platanen (Platanus x hispanica). Deze soort draagt in dit gebied dan ook het meeste bij aan groene baten. In het stadscentrum staan juist erg weinig volwassen bomen, slechts 74. Een hittekaart laat hetzelfde effect zien als in Huizen: In het stadscentrum valt op dat in de warmste gebieden geen bomen staan. Aantal bomen Bladoppervlak Elzenhoekpark Stadscentrum 500 500 62.220 m2 Kroonbedekking 32,1% 24.212 m2 9,6% Met dit gegeven is voor twee pilotgebieden de invloed van het bomenbestand op de temperatuur berekend: een gebied van 500 bomen in de wijk Molenvliet in Papendrecht en het Burgemeester Baxpark in Hendrik-Ido-Ambacht. Omdat koeling nog niet wordt meegenomen in de i-Tree Eco-analyse is dit toch een manier om inzichtelijk te maken hoe bomen de temperatuur in een bepaald gebied beïnvloeden. Aantal bomen Bladoppervlak Kroonbedekking LAI Temperatuur t.o.v. situatie zonder bomen (LAI x 1,2) Molenvliet, Papendrecht 548 107.989 m2 33.141 m2 (30,7%) 3,4 Burgemeester Baxpark (H-I-A) 507 100.071 m2 28.584 m2 (28,6%) 3,5 4,0°C koeler 4,2°C koeler \dDfׁ\dDfց{בCט{u׉׉ 7cassandra://3Hopm6Y2vQ9_L1Mrz9y-saPOQnwL8cd3BMhvvqM-enA` ׉ 7cassandra://hLonNfmqnc7KaIf7wbFsUSHLjCe4Fm9bKzcd76Huyww`׉ 7cassandra://1Lqi5ZopmGbrxtjRYuDx-PLJSDty_vlNOvfrsRsKDDcJu`j׉ 7cassandra://8-uxNtmalpmoMgEI9tvGvPn6QrjDkSyxowQiyF31iS8XP͠ \dDf ׉EThema 5: LuchtkwaliteitETHEMA 5 - Luchtkwaliteit Eindhoven, Clausplein, Platanus x hispanica ׉ 7cassandra://1Lqi5ZopmGbrxtjRYuDx-PLJSDty_vlNOvfrsRsKDDcJu`j\dDf׉EThema 5: LuchtkwaliteitTHEMA 5 - Eindhoven, Leidschendam-Voorburg Bomen filteren de lucht Slechte luchtkwaliteit in de stad wordt veroorzaakt door industrie en verkeer. Afvalstoffen in de lucht hebben allerlei nadelige effecten: van een slechte invloed op onze gezondheid tot schade aan gebouwen. Verkeer is de grootste boosdoener: dichtbij grote wegen is de luchtkwaliteit het slechtst en de concentratie vervuilende stoffen in de lucht het hoogst. Bomen leveren een bijdrage aan het verbeteren van de luchtkwaliteit in de stedelijke omgeving. i-Tree Eco berekent de afvang van vijf schadelijke stoffen en welke financiële waarde dat vertegenwoordigt, maar wat betekent dat voor de manier waarop je in beleid en beheer kunt sturen op schone lucht? Kunnen bomen strategisch ingezet worden om de luchtkwaliteit te verbeteren? Een literatuuronderzoek geeft meer inzicht in de effecten van bomen op de luchtkwaliteit. Luchtverontreinigende stoffen slaan neer op de bladeren van bomen. Dat gebeurt ook op grijs oppervlak, zoals gebouwen, maar het bladerdek van een boom heeft erg veel oppervlak ten opzichte van de plek die de boom inneemt, zodat bomen relatief veel afvangen. Neergeslagen fijnstof kan door de wind weer verspreid worden of door regen afspoelen en zo alsnog in de bodem terechtkomen. De gasvormige stoffen worden opgenomen via het blad en daarmee uit de lucht gefilterd. Als het gaat om de afvang van luchtverontreinigende stoffen is het vooral belangrijk dat er véél groen in de omgeving aanwezig is. Waar dat groen precies staat ten opzichte van de vervuilingsbron doet er minder toe: het algemene effect is groot, maar het lokale effect is beperkt. Dat betekent niet dat de locatie van het groen er helemaal niet toe doet. Bomen hebben ook nog een ander effect op de luchtkwaliteit: Groen beïnvloedt (net als gebouwen en andere elementen in de stad) de luchtstroming. De luchtkwaliteit verbetert als de juiste mate van turbulentie ontstaat, waarbij lucht met een hoge concentratie aan schadelijke stoffen gemengd wordt met schone lucht uit hogere luchtlagen. Bomen kunnen deze luchtdoorstroming bevorderen, maar ook tegenhouden. Zo kunnen groene hagen luchtverontreiniging buitensluiten of juist binnenhouden. Allemaal zaken om bij stedelijk ontwerp rekening mee te houden. 27 \dDfف\dDf؁{בCט{u׉׉ 7cassandra://zDNoZqVNwVra9KvkWfE2h0yKOSaNpZTvdpTk8woZ4qo` ׉ 7cassandra://K1YGsQgRy3ZZ5_K65ktQGeW3PLUAMo1_BglNKJzTw4E`׉ 7cassandra://A3MjJXBCj_cPsWZ_E-sGy78_vU1uApNITGiT-jKwuqEG`j׉ 7cassandra://hVnsLA4vjc9gYFD2ljpS67sPxHt56uOJplNhhO2ejrAZ ͠ \dDf׉EThema 5: Luchtkwaliteit (2)WTHEMA 5 - Luchtkwaliteit De resultaten In de gemeenten Eindhoven en Leidschendam-Voorburg is extra aandacht besteed aan het thema luchtzuivering. i-Tree Eco berekent van vijf schadelijke stoffen hoeveel de bomen jaarlijks afvangen. Eindhoven 1.490 bomen Koolstofmonoxide (CO) Stikstofdioxide (NO2 Ozon (O3 ) ) Fijnstof (PM2,5 ) Zwaveldioxide (SO2 Totaal ) verwijderen jaarlijks - 121 kg 157 kg 14 kg 24 kg 316 kg waarde per jaar - € 4.702 € 372 € 8.484 € 689 € 14.248 Naaldbomen dragen meer bij In Eindhoven werd gevonden dat naaldbomen meer bijdragen aan schone lucht: de naaldbomen in het centrum vangen gemiddeld wel twee keer zo veel schadelijke stoffen af dan loofbomen. Waarschijnlijk komt dit door hun grotere bladoppervlak: de naaldbomen in het projectgebied hebben gemiddeld een twee keer zo groot bladoppervlak dan de loofbomen. Een andere mogelijke verklaring is dat naaldbomen het hele jaar groen zijn. Hetzelfde geldt overigens voor waterafvang: ook hieraan dragen de naaldbomen twee keer zoveel bij. Aan CO2 loofbomen gemiddeld meer bij. -opslag dragen juist Voorburg, Halewijnstraat 28 ׉ 7cassandra://A3MjJXBCj_cPsWZ_E-sGy78_vU1uApNITGiT-jKwuqEG`j\dDf׉EThema 5: Luchtkwaliteit (2)$THEMA 5 - Eindhoven, Leidschendam-Voorburg LeidschendamVoorburg In Leidschendam-Voorburg zijn twee wijken met elk ongeveer 525 bomen vergeleken: Voorburg-Noord ligt direct aan de A12 en heeft weinig groen, maar wel een groene corridor tussen snelweg en bebouwing. Essesteijn is een wijk uit de jaren ‘70 en ‘80 met veel groen. Essesteijn 525 bomen Koolstofmonoxide (CO) Stikstofdioxide (NO2 Ozon (O3 ) ) Fijnstof (PM2,5 ) Zwaveldioxide (SO2 Totaal Voorburg-Noord 525 bomen Koolstofmonoxide (CO) ) Stikstofdioxide (NO2 Ozon (O3 ) Fijnstof (PM2,5 ) Zwaveldioxide (SO2 Totaal ) ) verwijderen jaarlijks - waarde per jaar - 19 kg € 739 82,8 kg € 197 7,9 kg € 4.761 7,7 kg € 217 117,4 kg € 5.914 verwijderen jaarlijks - 15,6 kg 68,3 kg waarde per jaar - € 610 € 162 6,5 kg € 3.931 6,3 kg € 179 96,7 kg € 4.882 De CO2-vastlegging en -voorraad is juist in Voorburg-Noord hoger; de bomen zijn hier gemiddeld vier meter hoger en hebben dus een groter volume aan hout. Ook staan in deze wijk blijkbaar boomsoorten die harder groeien. De bomen hebben daarbij een iets betere conditie, waardoor i-Tree Eco hun groei, en daarmee hun CO2 ging, hoger inschat. -vastlegDe top 3 van boomsoorten in Essesteijn bestaat uit de gewone es (Fraxinus excelsior), beuk (Fagus sylvatica) en zomereik (Quercus robur). Dit zijn soorten die relatief veel luchtverontreiniging kunnen afvangen, maar die helaas niet erg toekomstbestendig zijn: essen zijn vatbaar voor essentaksterfte en beuken en eiken hebben relatief snel last van droogte. 29 De bomenbestanden van beide wijken verschillen qua soorten. De gemiddelde stamdiameter is vergelijkbaar. Als het gaat om de afvang van luchtverontreiniging scoort Essesteijn hoger dan Voorburg Noord. Dat was ook te verwachten omdat de bomen in deze wijk in totaal meer bladoppervlak hebben. \dDfہ\dDfځ{בCט{u׉׉ 7cassandra://129Z-SmkIWlUifQDs7Og82omMj3xnuOBpK5NcOcyQgkT` ׉ 7cassandra://PBWlULSm7qNbNRhDZj9R-P8Aj8hf1gpvvEJtykFhK5Q[`׉ 7cassandra://zJ6kW0dTECLQYL4QKXAUUGZUZnPn_9XB-0JWs8tTybQA`j׉ 7cassandra://1WEfNnf8bwZSqgJBW9-rRWPBaMb9yc2Sb26kR3OllKQ͠ \dDf׉EThema 6: GezondheidTHEMA 6 - Gezondheid Methodes om gezondheidseffecten te meten Teeb.stad Teeb.stad kan baten van bomen berekenen voor grotere gebieden, zoals minder zorgkosten en minder ziekteverzuim. Ook is het mogelijk om voor kleinere gebieden meer specifieke baten in beeld te brengen, zoals de afvang van fijnstof, en besparing op zorgkosten door de verbeterde luchtkwaliteit hierdoor. Teeb.stad gebruikt geen specifieke parameters, zoals boomsoort of boomgrootte. Het model is goed bruikbaar om in de beginfase van een project verschillende scenario’s te verkennen. BenMAP-CE BenMAP-CE (Benefits Mapping and Analysis Program - Community Edition) berekent verande ringen in luchtvervuilingsconcentraties. Vervolgens maakt het een inschatting van de gezondheidseffecten hiervan (zoals vermindering van het risico op voortijdige sterfte of hartaanvallen) én verbindt het een economische waarde aan die effecten. Het kan deze effecten ook op kaart laten zien. EnviroAtlas De Amerikaanse GIS-toepassing EnviroAtlas omvat meer dan 20 gegevenslagen, waarmee allerlei ruimtelijk verbanden gevisualiseerd kunnen worden aan de hand van de bedekkingsgraad van bomen. EnviroAtlas kan de invloed van bomen op luchtverontreiniging laten zien, en daarmee op diverse gezondheidsaspecten (luchtwegaandoeningen, ziekenhuisbezoek, zorgkosten, ziekteverzuim). De methode is (nog) niet beschikbaar in Nederland. Relatie met i-Tree Eco BenMAP-CE kan gebruikt worden als aanvulling op i-Tree Eco, waarbij eerst de mate van luchtvervuiling met i-Tree Eco berekend wordt. US Forest Service ontwikkelt manieren om BenMAP-CE en i-Tree Eco verder te integreren. Zo ontwikkelt het extra lagen voor de GIS-toepassing EnviroAtlas, door de uitvoer van de i-Tree-tools te combineren met BenMAP-CE. Amsterdam, Sarphatipark 30 ׉ 7cassandra://zJ6kW0dTECLQYL4QKXAUUGZUZnPn_9XB-0JWs8tTybQA`j\dDf׉EThema 6: Gezondheid THEMA 6 - Gezondheid Bomen zijn goed voor onze gezondheid, maar wat is dat waard? Groen is gezond. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat een groene omgeving leidt tot een betere gezondheid van mensen. Groen heeft bijvoorbeeld een positief effect op de luchtkwaliteit, maar ook op het welbevinden van mensen. Daarbij zet een groene omgeving ook aan tot meer bewegen. Dit positieve effect op de gezondheid van mensen kan worden opgevat als een groene dienst van bomen. In pilot 2 is een verkennend literatuuronderzoek gedaan naar mogelijkheden om gezondheid als thema op te nemen in i-Tree Eco. Gezondheidseffecten zijn vaak het resultaat van meerdere factoren. Het verband tussen deze factoren is daarbij vaak indirect en moeilijk te duiden. Zo dragen bomen bij aan gezond voedsel en onze voedselvoorziening doordat ze een leefomgeving vormen voor vogel- en insecten populaties, die onderdeel zijn van de voedselketen. Bomen dragen bij aan de gezondheid en het welbevinden van mensen. Uit onderzoek blijkt dat mensen minder stress ervaren, eerder herstellen en productiever zijn in de nabijheid van groen. En zo zijn er veel meer voorbeelden van indirecte effecten en complexe interacties. Resultaten Er zijn al een aantal methodes bekend om gezondheidseffecten van bomen te berekenen (zie kader links). De verschillende methodes focussen op verschillende aspecten van de gezondheid, maar er is vaak ook sprake van overlap, bijvoorbeeld met het thema luchtkwaliteit. De financiële waarde van de afvang van luchtverontreiniging wordt namelijk berekend op basis van de milieu prijzen uit het ‘Handboek Milieuprijzen 2017’ door CE Delft. Deze zijn gebaseerd zijn op de schadekosten: de kosten die moeten worden gemaakt om schade als gevolg van milieuvervuiling te compenseren. Daarbij worden ook de negatieve gezondheidseffecten van luchtvervuiling meegerekend. Conclusie Het is niet eenvoudig om gezondheid als apart thema op te nemen in i-Tree Eco. Het is moeilijk om aan de hand van kenmerken als het aantal bomen, de boomsoorten of de kroonbedekking in een gebied te bepalen wat precies de bijdrage is aan welk aspect van gezondheid, en om daar een waarde aan te verbinden. Deels worden gezondheidseffecten al meegerekend in het thema luchtvervuiling. Op dit thema is wel veel winst te behalen. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen groen en gezondheid. Het is goed mogelijk dat er in de toekomst meer en betere manieren en modellen worden ontwikkeld om gezondheidseffecten te kwantificeren en er een waarde aan te verbinden. 31 \dDf݁\dDf܁{בCט{u׉׉ 7cassandra://MV9hmUkPfGAHZ6fzYOcNsF2qFaxkbPt6GePVukw8pvo ` ׉ 7cassandra://YnRtJF9mVVDHYQD-6Zzfc5QkWpNrXq2v9Y-apyffHxo`׉ 7cassandra://Rdzh-r5w07mJFGFGDjB8zzcpQoIgtg-SPEKQH2R3M-A6`j׉ 7cassandra://wgRzt8P4BGdztY7cNpu4Ka7NbI7bAywWmn46k_fuo7k#P͠ \dDf׉EThema 7: (bio)diversiteit ETHEMA 7 - (Bio)diversiteit i-Tree Eco en (bio)diversiteit Klimaatverandering kan grote effecten hebben op bomen in de stad. Droogte en wateroverlast kunnen de conditie van een boom verslechteren. Ziekten en plagen profiteren mogelijk van een warmer klimaat. Reden genoeg om daarbij stil te staan en je als gemeente daarop voor te bereiden. In Utrecht is onderzocht of het bomenbestand divers genoeg is om risico’s te spreiden. Ook is gekeken welke kansen er liggen om thema’s als diversiteit, gevoeligheid voor ziekten en plagen en ecologische waarde op te nemen in het model. Een divers bomenbestand Een divers bomenbestand bestaat uit bomen van veel verschillende soorten, maten en leeftijden. Het is goed om als gemeente te streven naar een divers bomenbestand. Dat is vooral een vorm van risico spreiding: een divers bomenbestand is minder vatbaar voor ziekten en plagen, want veel daarvan, zoals essentaksterfte of kastanjebloedingsziekte, komen maar bij één geslacht voor. De gemeente Utrecht wil graag weten of het bomenbestand divers genoeg is, welke risico’s er bij de huidige samenstelling zijn op ziekten en plagen en wat de impact daarvan kan zijn. Er bestaan verschillende rekenregels op basis waarvan bepaald kan worden of een bomenbestand divers genoeg is. Een gangbare regel is de 10-20-30-regel van Santamour, waarbij de getallen verwijzen naar het maximale percentage van één familie (30%), geslacht (20%) of soort (10%) die het bomenbestand mag bevatten. In Utrecht is zelfs gerekend met de striktere (2)-5-10-20 regel. De percentages zijn verlaagd en naast de soorten, geslachten en families zijn hier ook de cultivars meegenomen, waarbij de maximale hoeveelheid cultivars gesteld is op 2%. Resultaten Op stadsniveau blijkt Utrecht redelijk goed te voldoen aan de (2)-5-1020 regel. Niet helemaal: vooral essen (Fraxinus) zijn in verschillende categorieën te veel aanwezig. Hoe groter een bomenbestand, hoe meer de lokale verschillen natuurlijk uitmiddelen. Daarom is het bomenbestand ook opgedeeld in wijken. In alle wijken blijkt tenminste één boomsoort, maar vaker drie of meer, niet aan de norm van maximaal 5% te voldoen. Ook opvallend is dat 47% van de totale bomenpopulatie jonger is dan 20 jaar. De oudere bomen staan vooral in de binnenstad (gemiddelde leeftijd bijna 50 jaar). De kroonbedekking in de binnenstad is 22%, één van de hoogste percentages in Utrecht. Wat kan de gemeente Utrecht hiermee? In de gemeente Utrecht zijn acht veelvoorkomende boomsoorten (matig) gevoelig voor droogte: de gewone es (Fraxinus excelsior), zomereik (Quercus robur), schietwilg (Salix alba), esdoorn (Acer pseudoplatanus), els (Alnus glutinosa), beuk (Fagus sylvatica), Canada-populier, (Populus x candensis) en prunus (Prunus avium). Dat is bijna de helft van het aantal bomen. Van de Utrechtse bomen is 38% juist (matig) gevoelig voor wateroverlast. 32 ׉ 7cassandra://Rdzh-r5w07mJFGFGDjB8zzcpQoIgtg-SPEKQH2R3M-A6`j\dDf׉EThema 7: (bio)diversiteit THEMA 7- Utrecht Dit betekent dat veruit de meeste gemeentelijke bomen te lijden zullen hebben van de gevolgen van klimaatverandering. Het is daarom van belang om bij nieuwe aanplant soorten te kiezen die (matig) tolerant zijn voor droogte, en bij de keuze ook te zorgen dat de bomenpopulatie divers genoeg blijft. Het bomenbestand als geheel is dan beter bestand tegen klimaatverandering. Ook is het belangrijk om in te zetten op het behoud van oude bomen, omdat die het meest bijdragen aan groene baten. Ziekten en plagen Een ziekten- en plagenanalyse maakt standaard deel uit van de i-Tree Eco-analyse. Voor 36 (in de Verenigde Staten voorkomende) ziekten en plagen beoordeelt het model hoeveel bomen er vatbaar voor zijn en het percentage bladoppervlak dat hierdoor wordt beïnvloed. Van deze 36 ziekten en plagen komen er vijf voor in Nederland en drie, zoals de essenprachtkever, nog niet in Nederland maar al wel in Europa. Er zijn ook ziekten waar het model niet mee rekent omdat ze in de Verenigde Staten niet voorkomen. Is het mogelijk om de ecologische waarde van een boom te bepalen? In Utrecht is vooral gekeken naar de ecologische waarde van bomen in de zin van hun bijdrage aan de diversiteit van het bomenbestand. ‘Ecologische waarde’ is ook op te vatten als de waarde van een boom voor andere plant- en diersoorten: als woon-, rust- of nestelplaats, als foerageergebied of leefomgeving. Maar is deze waarde van een boom te bepalen? Uit literatuuronderzoek blijkt dat dit in principe moet kunnen, al is de ecologische waarde van een boom sterk afhankelijk van de omgeving waarin hij staat en is het erg specialistisch werk. Verder zeggen cijfers per boom nog niets over het bomenbestand als geheel. In ieder geval is deze methode nog niet compleet en nog niet rijp om te implementeren in i-Tree Eco. In i-Tree Eco is al wel de functie Wildlife beschikbaar, die vrij beperkt de geschiktheid van een gebied inschat voor een aantal (Amerikaanse) vogelsoorten. De beperktheid zit zowel in de geografische beschikbaarheid (10 steden) als het onderzoek waarop het gebaseerd is. De functie kan ook plannen voor habitatverbetering evalueren voor negen vogelsoorten (waarvan alleen de spreeuw in Nederland voorkomt). Op dit moment heeft de functie dan ook weinig waarde voor toepassing in Nederland. Ostrya carpinifolia 33 \dDf߁\dDfށ{בCט{u׉׉ 7cassandra://J4xUAQqvlImpKcGLZyHAYFllcUMahDsRQNXi5d4rN94L` ׉ 7cassandra://ZiyTRt96Hgx8d4cxPH7FZ76uAvS8CM35b1omIlmHxk0`׉ 7cassandra://k1kypp5UsrsYAUU5TBc4uoBxChYPytSSpbiTJNuqhUU;a`j׉ 7cassandra://ltnuyi5pa1MtESf1acrB-k9UkuWsDdisZ_e1m6i0QCY( Z͠ \dDf׉EThema 8: Beheer en inrichting6THEMA 8 - Beheer en inrichting Rotterdam, Zuiderhagen ׉ 7cassandra://k1kypp5UsrsYAUU5TBc4uoBxChYPytSSpbiTJNuqhUU;a`j\dDf׉EThema 8: Beheer en inrichtingTHEMA 8- Rotterdam, Wassenaar/Voorschoten, ‘s Hertogenbosch i-Tree Eco helpt bij het maken van goede beheerkeuzes Kun je in het beheer sturen op de groene baten van bomen? Uiteindelijk is dat de vraag waar dit project om draait: kan i-Tree Eco helpen bij het maken van goede beheer - en beleidskeuzes? Dat bomen soms gekapt moeten worden is natuurlijk onvermijdelijk. Maar wat betekent het verwijderen van bomen voor CO2 -afvang en -opslag, luchtkwaliteit en waterafvang, en welke baten verlies je? Kan het verlies gecompenseerd worden met nieuwe aanplant? Hoe lang duurt het voordat de groene baten weer op het oude niveau zijn en is daarop te sturen? Deze vragen zijn onderzocht in de gemeenten Rotterdam, Wassenaar-Voorschoten en ’s-Hertogenbosch, waar concrete herinrichtingsprojecten werden doorgerekend met i-Tree Eco. i-Tree Eco is vooral interessant wanneer het gaat om kap van grotere omvang, bijvoorbeeld bij herinrichtingsprojecten waarbij een flink aantal bomen tegelijk gekapt moeten worden. Met i-Tree Eco is het mogelijk om verschillende scenario’s te analyseren en de groene baten daarvan te berekenen. i-Tree Eco laat in de eerste plaats het verlies van groene baten zien en het prijskaartje dat daaraan hangt. Met de functie Forecast kunnen vervolgens verschillende scenario’s voor het herplanten van bomen worden doorgerekend. Daarbij is het mogelijk om te variëren in nieuwe aanplant én om gericht doelen te stellen: bijvoorbeeld na hoeveel jaar bepaalde baten weer op peil moeten zijn. Dit inzicht in de waarde van bomen kan helpen bij een goede kosten- en batenanalyse (assetmanagement), het afwegen van plannen en het maken van beleidskeuzes. Daarbij geeft het handvatten om daarover met burgers te communiceren. 35 \dDf\dDf{בCט{u׉׉ 7cassandra://jAydXxVQ41I4IYlf8DMzaabgA_7ue5K5AxST17bZrz4` ׉ 7cassandra://yNWJVdsqWEZBjx9vrxCDjGSewJpQIFqwamLh1ae0_2c4Y`׉ 7cassandra://eRPS2iayAc74FzWS_nZzVFQHwV3O9_8-aPa2MuuUu7cV`j׉ 7cassandra://JsWdZeKwzTMucMVrk39DmUxu3a8bSo4qnT1LFRIqkwI0P͠ \dDf׉E!Thema 8: Beheer en inrichting (2)THEMA 8 - Beheer en inrichting Wassenaar / Voorschoten In Wassenaar en Voorschoten is voor twee projectgebieden een aantal scenario’s doorgerekend, waarbij steeds een bepaalde groep bomen moest wijken. i-Tree Eco maakt direct inzichtelijk welke groene baten daardoor worden misgelopen. In Wassenaar bijvoorbeeld is een projectgebied van 700 bomen geselecteerd in de wijk Zijlwatering: Polanenpark. Hier zijn 30 jaar geleden bomen aangeplant die overlast beginnen te geven, zoals verhardingsopdruk en te veel schaduw. In 2018 en 2019 worden daarom verschillende hofjes heringericht, waarbij bomen worden gekapt en er op andere plekken nieuwe bomen worden aangeplant. Een aantal scenario’s is doorgerekend. Scenario’s Wassenaar: 700 bomen waarvan te verwijderen: 237 probleem- en structuurbomen Verlies aan baten (per jaar): 50 probleembomen (7%) € 613 (-1,7%) 187 structuurbomen € 2.815 (-7,6%) € 3.428 (-9,3%) Als 187 structuurbomen worden gekapt (scenario 2) moeten er 286 nieuwe bomen van 22,5 cm stamdiameter worden aangeplant om direct het verwijderde deel van de vastgelegde CO2 te compenseren. Dit is een relatief grote en dure maat. Bovendien is het een uitdaging om zoveel nieuwe plantlocaties te vinden. In de praktijk is een dergelijke herplant natuurlijk niet realistisch. Wanneer gestreefd wordt naar compensatie over een langere termijn kan worden volstaan met kleinere of minder bomen, vanwege de verwachte groei van de bomen (en daarmee de baten). i-Tree Eco Forecast biedt mogelijkheden om hierin gerichte doelen te stellen en, door parameters te wijzigen, tot gerichte keuzes voor herplant te komen. In Rotterdam is hiermee geëxperimenteerd (zie hiernaast). 36 Wassenaar, Polanenpark ׉ 7cassandra://eRPS2iayAc74FzWS_nZzVFQHwV3O9_8-aPa2MuuUu7cV`j\dDf׉E!Thema 8: Beheer en inrichting (2) 2THEMA 8- Rotterdam, Wassenaar/Voorschoten, ‘s Hertogenbosch Rotterdam In de gemeente Rotterdam zijn twee scenario’s doorgerekend in de projectgebieden Vreewijk en Groenenhagen. Scenario’s: Te verwijderen bomen: 8 bomen in Vreewijk (planmatig onderhoud) 122 bomen (24%) in Groenenhagen (herinrichting) Verlies aan baten (per jaar): € 620 (1%) € 3.862 (19%) • Zoals verwacht heeft het kappen van 8 bomen maar een klein effect op de totale baten van de bomen in het projectgebied. Voor dit soort ‘kleine kap’ is i-Tree Eco eigenlijk niet interessant. • In scenario 2 (Groenenhagen) wordt bijna een kwart van het bomenbestand gekapt. Dit heeft een aanzienlijke invloed op de groene baten. Met i-Tree Eco Forecast is bepaald of het verlies van 122 bomen in Groenenhagen gecompenseerd kan worden door de aanplant van 200 nieuwe bomen van diverse soorten. De functie Forecast berekent aan de hand van de te verwachten groei wat de bomen de komende 30 jaar zouden hebben opgeleverd als ze er dan nog zouden staan. Ook de nieuwe aanplant is op deze manier doorgerekend. Volgens deze berekening legt de nieuwe aanplant na 6 jaar jaarlijks dezelfde hoeveelheid CO2 vast als het gekapte bomenbestand gedaan zou hebben. Na ruim 15 jaar zal de nieuwe aanplant dezelfde voorraad CO2 bevatten. Een Rotterdamse boom levert gemiddeld € 44,68 aan baten per jaar op. In pilot 1 was dit slechts € 5,20. Hoe kunnen dezelfde bomen opeens een factor 8,6 meer waard zijn? In 2018 is met geactualiseerde eenheidsprijzen (benefit prices) gerekend, gebaseerd op de nieuwste versie van het Handboek Milieuprijzen, CE Delft (2017). In de vorige versie uit 2010 werd gerekend met preventiekosten, terwijl nu wordt uitgegaan van schadekosten. Preventiekosten zijn kosten die gemaakt worden om de uitstoot van luchtvervuilende stoffen te reduceren en te voorkomen. Schadekosten zijn kosten die moeten worden gemaakt om de schade als gevolg van milieuvervuiling te herstellen, inclusief de gezondheidsschade. En dat levert een heel ander kostenplaatje op. De milieuprijs voor CO2 is zelfs een factor 14 hoger vastgesteld dan in pilot 1. Dit komt door de klimaatwet, waarin is vastgelegd dat het kabinet er naar streeft om in 2030 de uitstoot van CO2 met 49% te reduceren: een forse doelstelling die maakt dat er aan CO2 prijskaartje hangt! -vastlegging een ander 37 \dDf\dDf{בCט{u׉׉ 7cassandra://-w1-W_y--vsaBVaZhrWLdNsGpueOMf3b1BBa03oL4Ww =` ׉ 7cassandra://p4ITEO9Hytj_oF4vuEqNR6fQDBVQc5-M69-eg_4NfWA:<`׉ 7cassandra://hu_pT_7HFITygBa8iH1wxD1N51beU9BUUw6RLAQpSwQX<`j׉ 7cassandra://G7-61a-Gl8AR1RRF0uBUR3csxnf9kS-u6LM7b31zeb8&$͠ \dDf׉E!Thema 8: Beheer en inrichting (3)THEMA 8 - Beheer en inrichting ’s-Hertogenbosch De gemeente ’s-Hertogenbosch is bezig met de (her-)ontwikkeling van het stationsgebied. Binnen dit gebied staan ongeveer 1.700 gemeentelijke bomen. De toekomstplannen zijn op dit moment nog niet concreet genoeg om scenario’s op te stellen en door te rekenen. Daarom is onderzocht hoe de baten van het huidige bomenbestand zich in de toekomst zouden kunnen ontwikkelen. Ook daarbij zijn vier scenario’s doorgerekend. Twee daarvan gaan uit van een uitbraak van essentaksterfte. Omdat 4,5% van het bomenbestand uit gewone essen (Fraxinus excelsior) bestaat, vormt deze ziekte een serieuze bedreiging. Scenario’s: normale uitval van bomen, geen nieuwe aanplant normale uitval van bomen, uitbraak van essentaksterfte, geen nieuwe aanplant normale uitval van bomen, nieuwe aanplant van 50 bomen per jaar (startend na 5 jaar) Worst case scenario: normale uitval van bomen, uitbraak van essentaksterfte, i-Tree-classificatie ‘storm’ na 10 jaar, waarbij 25% van de bomen uitvalt 38 Wat valt op in ‘s-Hertogenbosch? • Er staan veel platanen (Platanus x hispanica) in het stationsgebied: 321 bomen (19%), met een gemiddelde stamdiameter van 28 cm dragen veruit het meeste bij aan de groene baten van het gebied (31%). • Ook de paardenkastanje (Aesculus hippocastanum) scoort hoog, met slechts 19 bomen (1%) zijn ze goed voor 3% van de groene baten. • De Valse Christusdoorn (Gleditsia triacanthos) levert met 143 bomen (9%) maar 2% van de groene baten. Dikke, oudere bomen zijn dus heel belangrijk. 6 bomen met een stamdiameter van 60 cm leveren net zoveel groene diensten als 143 kleintjes met een stamdiameter van 11 cm! Over de scenario’s • Als alleen bomen worden aangeplant ter compensatie van uitgevallen bomen, is er al een flinke toename te zien van groene baten. • Het effect van een grote storm is lastig te schatten. Er is uitgegaan van een uitval van 25% van de bomen. Dat is best veel en neemt ook een grote hap uit de baten van de bomen. Er zijn wellicht boomsoorten die door hun vorm of wortelgestel beter bestand zijn tegen hevige stormen. Dit is nu nog niet meegenomen in de toekomstverwachting. ׉ 7cassandra://hu_pT_7HFITygBa8iH1wxD1N51beU9BUUw6RLAQpSwQX<`j\dDf׉E!Thema 8: Beheer en inrichting (3)`THEMA 8- Rotterdam, Wassenaar/Voorschoten, ‘s Hertogenbosch ‘s-Hertogenbosch, Paleisbrug 39 \dDf\dDf{בCט{u׉׉ 7cassandra://XlH47iMa4ipLMmwsQ0IdPOmV4jN8ycsA1N_xO_FddIw{` ׉ 7cassandra://Oom9tL_iKasWt3VIob4zXeRH4nv6s-GMQNR8ER4Kt7Yͩo`׉ 7cassandra://b4skCVDR9MhfXatiwxmicwA_1Y9P2QCfSY09ta5t-qM)`j׉ 7cassandra://b9bTU8xueL173YQ-bjpnIr4k-OkQBw_uJjuqJ9e2JQMͅ ͠ \dDf׉E-Tree Eco in Nederland Wi-Tree Eco in Nederland de toepassingen in het kort Kwantificeren van baten Luchtzuiverende werking i-Tree Eco berekent hoeveel luchtverontreinigende stoffen een boom jaarlijks afvangt, zoals fijnstof en stikstofoxide. Op basis daarvan is concreet aan te tonen welke bijdrage bomen in een bepaald gebied leveren aan het verbeteren van de luchtkwaliteit. Waterafvang i-Tree Eco berekent de hoeveelheid regenwater die dankzij bomen wordt onderschept en met een vertraagde snelheid op de grond terecht komt. Daarmee dragen bomen bij aan het verminderen van de hoeveelheid afstromend water via verharde oppervlakken en riolen tijdens piekbuien. Dit resulteert in minder natte voeten en minder druk op de drainagesystemen, waardoor er kosten door regenschade worden vermeden. Dit wordt gekoppeld aan een bedrag die de baten van de bomen weergeeft voor wat betreft waterafvang. CO2 -opslag Een belangrijke doelstelling van het nationale klimaatbeleid is het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen, waar CO2 heeft. Bomen leggen CO2 een groot aandeel in vast in hun hout en deze opslagcapaciteit neemt door de groei van de bomen elk jaar toe. i-Tree Eco berekent de hoeveelheid CO2 die door de bomen wordt opgeslagen. Dat maakt het mogelijk om een concrete waarde te koppelen aan de bijdrage die bomen leveren aan het verminderen van de CO2 -uitstoot. Bomen kunnen hierdoor bijdragen aan het behalen van de doelen binnen het klimaatbeleid van een gemeente. De Meern, Mereveldlaan De informatie over deze specifieke baten geeft inzicht in de bijdrage van bomen aan de leefomgeving én biedt mogelijkheden om deze bijdragen te optimaliseren, bijvoorbeeld door groeiplaatsverbetering, behoud van oude bomen, de aanplant van extra bomen of het creëren van meer diversiteit. Ontwikkelkansen Met i-Tree Eco is een mooie basis gelegd om de groene baten van bomen te kwantificeren. In de toekomst is er nog veel meer te winnen: denk bijvoorbeeld aan de bijdrage van bomen aan gezondheid en welbevinden (en de waarde daarvan in termen van meer productiviteit en minder zorgkosten), de bijdrage van bomen aan koeling van de omgeving (en de energiebesparing die dat oplevert) of de invloed van bomen op de waarde van vastgoed. En dat zijn maar een paar van de vele diensten die bomen leveren, en waar in de toekomst mogelijk een concrete financiële waarde aan verbonden kan worden met i-Tree Eco. 40 ׉ 7cassandra://b4skCVDR9MhfXatiwxmicwA_1Y9P2QCfSY09ta5t-qM)`j\dDf׉E-Tree Eco in Nederland "Analyseren van een bomenbestand De mate van kroonbedekking De verhouding tussen verharding en groen is bepalend voor de mate waarin bomen met hun ecosysteemdiensten een positieve impact hebben op onze leefomgeving. i-Tree Eco berekent de mate van kroonbedekking van de bomen in een bepaald gebied, oftewel het percentage oppervlak van dat gebied dat bedekt wordt door boomkronen. Het berekende percentage kroonbedekking kan gebruikt worden als startpunt voor het stellen van een specifieke doelstelling en om tussentijds de voortgang te monitoren. Een goed voorbeeld hiervan is Londen, waar ze streven naar een kroonbedekking van 25% in 2025. De potentiële impact van ziekten en plagen Het is een ongeschreven regel dat diversiteit qua boomsoorten en qua leeftijd ervoor zorgt dat een bomenpopulatie beter bestand is tegen ziekten en plagen. Door een divers bomenbestand heeft uitval van een bepaalde boomsoort minder impact op het straatbeeld en de ecosysteemdiensten van het gehele bomenbestand blijven grotendeels behouden. Met i-Tree Eco kan worden berekend welke impact een bepaalde ziekte of plaag zal hebben op de bomen binnen een projectgebied. Hierbij wordt niet het verlies van baten beoordeeld, maar het potentieel verlies van bladoppervlak. Bladoppervlak is namelijk een van de meest bepalende factoren voor de hoeveelheid baten die een boom kan leveren. Een impactanalyse van ziekten en plagen is een handige tool om de duurzaamheid van een bomenbestand te bepalen. Onderbouwen van besluitvorming i-Tree Eco biedt een concrete basis voor goed assetmanagement. Bij een nieuw aan te leggen wijk, herinrichting van een bestaand gebied of civiele werkzaamheden kan i-Tree Eco een belangrijke rol spelen bij het opstellen en beoordelen van plannen en de daaropvolgende besluitvorming. Niet alleen de impact van het verwijderen, vervangen of de aanplant van bomen op de hoeveelheid ecosysteemdiensten kan worden bepaald, maar ook kan er een voorspelling worden gedaan over de ontwikkeling van de baten van de ecosysteemdiensten in de toekomst. Dit maakt een zorgvuldige belangenafweging mogelijk, waardoor ontwikkeling en ontwerp van een gebied of besluitvorming over de toekomst van bomen beter onderbouwd kunnen worden. Vergroten van (politiek) draagvlak Door de waarde van bomen zichtbaar te maken, helpt i-Tree Eco om het draagvlak voor bomen te vergroten, zowel bij bestuurders als bij burgers. i-Tree Eco maakt de bijdrage van bomen aan de leefbaarheid en het stadsklimaat heel concreet en zichtbaar. Dat maakt i-Tree Eco een uitstekend middel voor communicatie, zowel naar de raad als naar burgers. Het biedt mogelijkheden om politieke ambities op het gebied van klimaatdoelstellingen te vertalen naar concreet bomenbeleid en -beheer. En het kan ingezet worden om het belang van bomen voor burgers te onderbouwen en te benadrukken. 41 \dDf\dDf{בCט{u׉׉ 7cassandra://e0gUWMQLHVSDeQ9TIoyIQusanyvgxopxSQ508Xm7UYA` ׉ 7cassandra://8g9Pc83Kni9-RQNnaAGKFMBAe4pIQpkaI118QQy0IcYV`׉ 7cassandra://lTM9RHQIuJB5TyA2TshdSOS2aUpgyMjirr-cmvtMejcAM`j׉ 7cassandra://TLvsTsNreW3TD9tEvzOIpahMEMAT22GP6pnEPUJChC8D4͠ \dDfנ`6S̭̈9׉Hhttp://www.vhg.orgG׉ ׁ ? default styleנ6S̼o9׉Hhttp://www.hvhl.nlG׉ ׁ ? default styleנ]ʸ6S̼o9׉Hhttp://www.wur.nlG׉ ׁ ? default styleנ76S  ̭x9׉Hhttp://www.cobra-adviseurs.nlG׉ ׁ ? default styleנ9I6S ̭x9׉Hhttp://www.terranostra.nuG׉ ׁ ? default styleנ`6S o9׉Hhttp://www.bomenwacht.nlG׉ ׁ ? default styleנ=6ro9׉Hhttp://www.btl.nlG׉ ׁ ? default styleנ6rF̭̾9׉Hhttp://www.itreetools.org/G׉ ׁ ? default styleנ6S̭̎9׉Hhttp://www.stadswerk.nlG׉ ׁ ? default style׉EColofonColofon ‘De baten van bomen. Resultaten van i-Tree in Nederland’ is een publicatie van Platform i-Tree Nederland, een samenwerkingsverband van: Stadswerk Maarten Loeffen VHG Olivier Copijn, Marc Custers Wageningen University & Research Fons van Kuik Hogeschool van Hall Larenstein John Raggers, Hans Jacobse 14 pilotgemeenten Amsterdam, Den Haag, Dordrecht, Eindhoven, Haarlem, Heerhugowaard, ‘s-Hertogenbosch, Huizen, Leidschendam/ Voorburg, Oss, Papendrecht/Hendrik-Ido-Ambacht, Rotterdam, Utrecht en Wassenaar/Voorschoten Bomenwacht Nederland Michel van Ingen, Astrid Kwakkel, Nout Jansen, Florien Kuijper BTL Bomendienst Arnold Meulenbelt, David van Uden, Dorien Nooitgedagt, Tom Verstraten Cobra adviseurs Cor ‘t Lam, Koen Verhoeven, Evelien Droge Terra Nostra Henry Kuppen (projectleider), Wendy Batenburg (projectcoördinator), Ewout de Graaff Met dank aan USDA Forest Service en Davey Institute Tekst Florien Kuijper, Wendy Batenburg Fotografie Henry Kuppen Vormgeving Martine Janzen, Communicatiebureau de Lynx Druk Pascal Libertas 42 ׉ 7cassandra://lTM9RHQIuJB5TyA2TshdSOS2aUpgyMjirr-cmvtMejcAM`j\dDf׉EColofonq“ Bomen in de stad zijn allang geen decoratie meer. Ze vangen fijnstof af, zorgen voor koelte, verrijken de biodiversiteit en geven de stad karakter. Bomen zijn onmisbaar in de kwaliteit van onze leefomgeving. Daarom hebben ze waarde. Economische waarde, maar daar hoort ook beheer bij. Met goed beheer kunnen bomen tot volle wasdom komen en groeiende maatschappelijke baten leveren. i-Tree is het instrument waarin waarde en beheer aan elkaar worden gekoppeld. Een tool voor opdrachtgevers én professionals. Voor VHG is i-Tree belangrijk om de waarde van bomen in de stedelijke omgeving én ons boomspecialisme nog hoger op de agenda te zetten. ” EGBERT ROOZEN Directeur Branchevereniging VHG “ Stadswerk is erg trots op i-Tree Nederland. Door de samenwerking tussen gemeenten, bedrijven, onderwijs en onderzoek hebben we de afgelopen drie jaar vijftien gemeentelijke pilots gerealiseerd met concrete lokale resultaten. Door de pilots te bundelen ontstond een resultaat dat meer is dan de som der delen: i-Tree Nederland 1.0. Een open source software instrument dat de maatschappelijke en ecologische waarde van een boom in klinkende munt vertaalt. i-Tree legt het juiste gewicht in de schaal in de discussies rondom de realisatie van waardevol groen in onze leefomgeving. Dat hebben we nodig op weg naar Future Green City! ” MAARTEN LOEFFEN Directeur Vereniging Stadswerk Nederland \dDf\dDf{בCט{u׉׉ 7cassandra://JX7o96njXpdedptXTGGNtc4L10ajG4mutvfZT2Vm_SoY` ׉ 7cassandra://LEiWdTPOKXlpjcImgjZscwoJIpkaps-Pa_R5NVz9ZPA; `S׉ 7cassandra://tNlr-ddFCg6dkV-2uaCFwjcfW8-RfklUT_GL_NwuJuE`̵׉ 7cassandra://4DWbUbbG_QE8jeFeDIhX-N4rpGWCTg85Ub5RD16gzHU͠\dDf!׉ECover achterkant44 ׉ 7cassandra://tNlr-ddFCg6dkV-2uaCFwjcfW8-RfklUT_GL_NwuJuE`̵\dDf׉ECover achterkant\dDf\dDf{);De Baten van Bomen - Resultaten van i-Tree Eco in NederlandIn februari 2019 is i-Tree gelanceerd in Nederland. Het programma is nu zover gereed dat het kan worden ingezet in ons land. Daar zijn twee pilotfases aan vooraf gegaan, waarin het model getest is in 14 gemeenten, geoptimaliseerd is voor de Nederlandse situatie en waarbij verdiepend onderzoek is gedaan om het model verder te verfijnen en uit te breiden. Deze resultaten en de conclusies van de pilots zijn verzameld in de publicatie ‘De Baten van Bomen, resultaten van i-Tee Eco in Nederland’. \d