׉?4ׁB!בCט{u׉׉ 7cassandra://3hUQu_MQ5f0W-uTxFLw1060kiyd2Fbqcf4aluipUKZw3` ׉ 7cassandra://g08vJFU8OofclUyfO5kwBpq3WFUmlIwxEXYVFFGX4bI͂S`S׉ 7cassandra://E3bM-TrUBtHffrYqZzX19mB4v2tvgAMa_9jIhgDd4Jg `̵׉ 7cassandra://UPQiBqXnpfKBObyuRmVDb1gBNuzEHLzHugnayz9toTU@C͠arɹpXJZ"ט{u׈frJ׈EarɹpXJZ׉EBOS & ONTBOSSING Groeneveldlezing oktober 2021 Beste mensen, vrienden en vriendinnen, Ik voel me verheugd dat ik vandaag in het centrum mag staan van de belangstelling omdat me de Groeneveld-prijs is toegekend en hier zoveel mensen aanwezig willen zijn. Ik kan me koesteren in jullie aandacht en dat nog wel in een mooi kasteel en een fraai park. Ze vormen een inspirerende omgeving, te meer omdat deze plek te maken heeft met het SBB, instantie die ervoor heeft gezorgd dat Nederland nu ruim tweemaal meer bos bezit dan rond 1900. Daarom leek het me een goed idee om te spreken over het thema van bos en ontbossing wereldwijd. Ik doe dat ook omdat bos een grote rol heeft gespeeld in mijn leven en ik meer dan de helft van mijn leven temidden van bossen heb geleefd. Ik heb dan ook besloten om mijn waarschijnlijk laatste boek aan bomen en bos te wijden. Deze lezing vandaag is daartoe al een aanzet. Ik zal daarin de spanningsverhouding centraal stellen tussen civilisatie en bos (woud), waarbij zal blijken dat de geschiedenis van de mensheid sinds minstens 10.000 jaar wordt gekenmerkt door ontbossing en dat we op dit moment leven in de vierde fase ervan, waarin de ontbossing haar grootste omvang heeft bereikt en waarin ook het bewustzijn ervan in hoge mate is toegenomen zodat een omslag in dit fatale proces niet alleen heel dringend maar wellicht ook mogelijk is geworden. I Het bos is de bakermat geweest van de menselijke soort. Alle primaten leven en gedijen in het tropische oerwoud, waarin ook onze voorouders hebben geleefd en waarin de eerste fasen naar en van de menswording hebben plaatsgevonden. Vervolgens hebben de vroege mensen de beslotenheid van het woud verlaten en zijn in de savannen gaan leven om daarna uit te zwerven over nagenoeg de hele wereld en zelfs te gaan leven in woestijnen en arctische streken. Verreweg de langste tijd van zijn geschiedenis heeft de mens bestaan van jacht, visvangst en het verzamelen van vruchten en wilde planten. Een dergelijke leefwijze kan alleen samengaan met een heel geringe bevolkingsdichtheid; intensivering van de jacht resulteert op den duur juist in geringere opbrengsten. Beter is het dan om zich te verplaatsen. Desondanks heeft de vroege mens al een zekere invloed uitgeoefend op de omgeving, onder andere door het gebruik van vuur om bv. savannen af te branden. Vele honderdduizenden jaren bleven mensen zo, levend in kleine groepen, een tamelijk zeldzame soort temidden van de andere dieren. Totdat ongeveer 10.000 jaar geleden de revolutionaire stap werd gezet om gewassen te gaan verbouwen en dieren te temmen: dus de overgang naar landbouw en veeteelt te voltrekken. En mèt de boeren begon de aanval op het bos. Het is belangrijk om daarbij een onderscheid te maken tussen a) een soort tuinbouw in het bos en b) de verbouw van granen. In het eerste geval brandt men een stuk bos af en plant met een plantstok knolgewassen (maniok, taro, yam, zoete aardappel enz.) in de vrijgekomen en door as verrijkte grond. In het andere geval wordt een groot oppervlak bos gekapt en ontgonnen en vervolgens door een ploeg bewerkt voordat het graan wordt gezaaid. Het eerste type landbouw komt voor in tropisch oerwoud en lijkt nogal grof en verspillend (‘shifting cultivation’). Want na enkele jaren is de grond uitgeput en kapt men een volgend stuk bos. Een grotere bevolking dan voorheen kan gevoed worden, maar ze kan niet onbeperkt toenemen; het bos moet ruim de tijd krijgen om te regenereren. Die grens wordt aanzienlijk verschoven door de graanlandbouw, waarbij een ploeg wordt gebruikt die de grond openscheurt nadat de bestaande vegetatie is verwijderd, dus ook bos is gekapt. Stronken en wortels worden eruit getrokken en de akker die ontstaat vereist aanhoudende zorg nadat er gezaaid is. Er kunnen grotere opbrengsten worden verkregen en de oogst aan graan kan langer worden bewaard. Dankzij de hogere productiviteit kan de bevolking toenemen. De grond wordt bemest door de uitwerpselen van de geiten en schapen die men houdt. Graanlandbouw maakt grotere nederzettingen mogelijk en bevolkingsgroei. I n tijden van tegenvallende oogsten of ׉ 7cassandra://E3bM-TrUBtHffrYqZzX19mB4v2tvgAMa_9jIhgDd4Jg `̵arɹpXJZarɹpXJZ{בCט{u׉׉ 7cassandra://I2eBzXcCw8M7erW9JvOzQiSc5DIT7L0KW6TFZmiAfiEI` ׉ 7cassandra://zZ9FDFZkIburDbjj2d1Ze1d_8Ih_1tN6Mt7rFghDFbk̓`S׉ 7cassandra://5Sn4S8imhmAJuueH9NC8H-tjiZE7TOXfzBEPZcbZ7Gw"y`̵׉ 7cassandra://WQbWHuc0QyUNrV2gau7wGnXE85fbxIuWALkPPsIL6dw2͠arɺpXJZ%ט{u׉׉ 7cassandra://YY2GeHsVa6WE4V0610IbGS9esddr8V-CK-tJnnMwCz0 ` ׉ 7cassandra://zglQNb_9yc5HEka0mJl5sRh8Dmhittxy5Oi6M4Ix1L8̓ `S׉ 7cassandra://ZeGFPIkwA6Sf8DhVdD1h8WOuIevAia-USgbzhhxU3go `̵׉ 7cassandra://nAI0SC4gJbXfnRLxbmxQSQmd9OO03s4JfHXVefUsw00>͠arɺpXJZ&נarɺpXJZ)M_9ׁHhttp://bv.geׁ ׁ Ј׉EtTON LEMAIRE Groeneveldlezing oktober 2021 ziekten moeten soms akkers aan het bos worden teruggegeven. We zien dat bv.gebeuren in de Europese middeleeuwen. In de 12/13de eeuw wordt veel bos ontgonnen, breidt de bevolking zich uit en ontstaan er nieuwe dorpen. Maar twee eeuwen later, ten gevolge van oorlog en pestepidemieen, moet weer grond aan het bos worden prijsgegeven. Er bestaat dus ook een fluctuatie en een verschuivende grens tussen bos en akker. Overigens heeft het bos voor de boer steeds een complementaire functie gehad vanwege het sprokkelen van brandhout, hout voor constructies, vee (eikels voor varkens), paddestoelen en wild. Dankzij graanlandbouw kan een surplus worden geproduceerd en uitwisseling en handel met andere dorpen wordt mogelijk. Enkele nederzettingen ontwikkelen zich tot steden. In het Nabije Oosten is dit stadium bereikt in ongeveer het 7de millennium voor Christus. Spoedig gaan ook de steden groeien, wordt de samenleving complexer en breidt de handel zich uit. Geleidelijk ontstaan een ongelijkheid en zelfs klassen. Wanneer irrigatie voor de akkers nodig is, vereist dit alles een staat, die al gauw een heerser krijgt die een paleis heeft en rijkdom accumuleert. Eveneens de neiging tot expansie en een leger. Hiermee is het stadium bereikt van de civilisation, een belangrijke stap in de culturele evolutie van de mensheid. Deze geschetste processen veronderstellen de graanlandbouw en brengen onvermijdelijk ontbossing met zich mee. We naderen hiermee de geschreven geschiedenis van onze cultuurkring want die is sterk beïnvloed door deze culturele evolutie in het Nabije Oosten, dus de hogere beschavingen rond de Middell. Zee. Frappant is dat de mediterrane kustgebieden overal ontbost zijn geraakt, gebieden die voorheen dichte eikenbossen hadden. Die ontbossing had ook erosie tot gevolg. De filosoof Plato heeft in een van zijn dialogen,(Critias) (vierde eeuw voor Chr.), waarin hij dat signaleert met betrekking tot Attica, de streek rond Athene: ‘.. wat nog overblijft vergeleken met wat toen bestond is als een skelet van een ziek mens, alle vruchtbare en zachte aarde is verspild en alleen het geraamte van het land is nog over ..’. In het Griekenland van zijn tijd was het vooral vanwege de scheepsbouw dat men op grote schaal eiken kapte; geiten en schapen zorgden er verder voor dat de aanwas van jonge bomen werd belemmerd. II Ontbossing en erosie begeleiden dus de loopbaan van de beschaving. Zoals de Franse schrijver de Châteaubriand het uitdrukte: ‘de wouden gaan vooraf aan de volken, de woestijnen volgen hen op’. Het is een dramatische manifestatie van de wet van de ‘onbedoelde en onvoorziene gevolgen’. We weten dat – veel later -- ook door overmatig kappen in Engeland goede eiken schaars werden; daarom werd al in de 16de eeuw een wet afgekondigd om de eigen eikenbossen te beschermen. Eikenhout was onmisbaar voor de handelschepen en de marine. In Frankrijk werd een eeuw later een soortgelijke wet afgekondigd om dezelfde redenen. Onze Zeven Provinciën kwam in de Gouden Eeuw inheems eikenhout tekort voor haar schepen en betrok dat uit Duitsland en uit gebieden langs de Oostzeekust. Venetië, dat in de 14de en 15de eeuw een bloeiende stad was, domineerde de Adriatische Zee, tot Dubrovnik toe. Ook zij had voor haar schepen en gebouwen veel eiken nodig, die ze daar vandaan haalde; daarom zijn de Dalmatische kusten kaal geworden. Ik concludeer: overal waar de steden opkomen en zich uitbreiden laten ze een spoor van ontbossing en erosie achter. Ik noemde de eiken maar geef ook nog het voorbeeld van een andere imposante boomsoort, de ceder, die al in de Oudheid befaamd was. Iedereen kent wel de ‘ceders van de Libanon’, vooral dankzij de Bijbel want het is daarin de meest vermelde boomsoort (75x!). Zijn hout gold als het beste en mooiste, het is geurig, hard en duurzaam, werd geassocieerd met onsterfelijkheid en daarom ook als doodskist gebruikt. Babyloni׉ 7cassandra://5Sn4S8imhmAJuueH9NC8H-tjiZE7TOXfzBEPZcbZ7Gw"y`̵arɹpXJZ׉EBOS & ONTBOSSING Groeneveldlezing oktober 2021 ers, Egyptenaren en joden betrokken ceders uit Phoenicië ( = de Libanon). In de negende eeuw voor Chr. liet koning Salomon de tempel in Jerusalem bouwen en liet daarvoor duizenden ceders (en ook cypressen) komen waarvoor hij een contract sloot met de heerser van Tyros (1, Kon: 5-7 ff.). Door dit alles deden de Phoeniciërs wel goede zaken maar verdwenen geleidelijk ook de ceders, een soort die vooral in de bergen groeit. De hellingen raakten daar ontbost zodat het huidige Libanon zelfs een lager percentage bos bezit dan Nederland, nl. 8%. Van de eertijds uitgestrekte cederbossen resten slechts een viertal bosjes, vooral in het berggebied van het aangrenzende Syrië (waar de boom ook voorkomt). Ironisch is dat de ceder nog steeds in de vlag van de Libanon prijkt, terwijl in het land zelf slechts een bosje rest met een honderdtal ceders. Deze ceder werd al duizend jaar eerder genoemd in het oudste epos dat bekend is: het Gilgamesh-epos, afkomstig van de Sumeriërs, de voorgangers van de Babyloniërs. Gilgamesh was koning van de stad Uruk en leefde rond 2700 voor Chr., zijn daden in het epos zijn zeven eeuwen later opgetekend. In het vijfde deel ervan wordt verhaald hoe de koning een tocht onderneemt naar het noorden om een bezoek te brengen aan het cederbos aldaar (dus op de grens van Mesopotamië en Syrië). We weten dat de Sumeriërs ceders gingen kappen in dat gebied, de stammen lieten ze op de rivier de Euphraat stroomafwaarts drijven. Gilgamesh wil deze lange tocht ondernemen naar de ceders, waar hij de bewaker ervan (Humbaba) doodt die de heilige centrale ceder/ceders bewaakt, en ervolgens kapt hij ze (..). Omdat de tekst daar lacunes vertoont, is de betekenis van die passage niet helemaal duidelijk. Veel wijst er m.i. op dat Gilgamesh wil laten zien dat hij niet alleen heerst over de stad Uruk maar ook de baas is over het cederbos. Het bos is de tegenhanger van de stad, aan de periferie van de civilisatie. Het is frappant dat in deze oudst bekende tekst dus al de oppositie centraal staat tussen stad en woud en het kappen van de bomen een mythische dimensie heeft. Iets dichter bij huis blijvend herinner ik eraan dat de stad Rome gesticht is op beboste heuvels in Latium (cf. Vergilius’ Aeneïs: VIII, v. 316-320: ‘met Faunus en zijn Nimfen woonde hier/ in wouden een boomontsproten volk ..’).Naarmate de stad groeide, verdwenen de bomen en bossen.Weliswaar kenden de oude Romeinen oorspronkelijk ook heilige bomen, bosjes en bosgoden zoals Faunus en Silvanus (en de nymfen), maar naarmate hun rijk zich uitbreidde en de ontbossing voortging werd dat tot een verre herinnering. Ik signaleer dat hun vroegere boomverering die ontbossing niet heeft kunnen voorkomen. In dat licht is de vergelijking interessant tussen het Romeinse Rijk en Germanië. Wat de Romeinen namelijk trof bij hun kennismaking met Germanië waren vooral de uitgestrekte wouden daar, die in Italië al grotendeels waren verdwenen. Ze vonden die wouden somber, dreigend, onheilspellend en waren er niet op hun gemak, zoals in de Ardennen/’Hercynische’ woud (een naam die ze gebruikten ook voor de Eifel). Het is dan misschien niet toevallig dat ze daar hun grootste nederlaag hebben geleden in het Teutoburger woud, waar drie Romeinse legioenen (onder Varus) verpletterend werden verslagen door de Germanen terwijl ze door een holle weg trokken in een dicht bos (in 9 na Chr.). In de Germaanse samenleving fungeerden toen nog volop heilige bossen en bomen (cf. Tacitus’ Germania, § 9). Een belangrijk verschil met Italië was dat er nog geen echte steden bestonden. De processen van verstedelijking, staatsvorming en hun hele nasleep waren er nog niet begonnen. Door hun nederlagen in Germanië besloten de Romeinen af te zien van verdere verovering en de Rijn als grens te houden, met vergaande consequenties voor het latere Duitsland. Dit werd later geromaniseerd en ook gekerstend met gevolg dat bossen en bomen er veel langer een bijzonder, sacraal statuut konden behouden. Zo weten we dat de heilige Bonifatius in 723 in Hessen een heilige eik liet kappen. Toen hij twintig jaar later hetzelfde wilde doen in Friesland (bij Dokkum) werd hij vermoord. Het was overigens voor de missionarissen gebruikelijk om de heilige bomen van de heidenen om te hakken. Net als de joden hadden de christenen volledig gebroken met enige natuurverering; hun god was een verre, transcendente hemelgod die voortdurend waarschuwde tegen de bijgelovigheid van de polytheïstische buurvolken. De God van het monotheïsme plaatste zich buiten en boven de natuur. De natuur was ondergeschikt aan de mens, die het enige wezen was dat ‘naar Gods beeld’ zou zijn geschapen. In de mate waarin de christelijke godsdienst ׉ 7cassandra://ZeGFPIkwA6Sf8DhVdD1h8WOuIevAia-USgbzhhxU3go `̵arɹpXJZarɹpXJZ{בCט{u׉׉ 7cassandra://zePe87aZ9boX8afToNIVUPg2_dkSMycETXnQwQH5Vzg` ׉ 7cassandra://hvvJCyl8sGLPtAnz7H3E9Lz2i-jmAikiNsG-DPtyUhAs`S׉ 7cassandra://NqppBlz5dHUJIddc92ynkU8v4tXMU2e4hjiqY57wC20Q`̵׉ 7cassandra://BBT_lZVP-K7YPoGpDe2NCfK_Daqb1RddwuhkIP9b1LY