׉?ׁB! בCט  {u׉׉	 7cassandra://e1q9jQYAV7Vh5O61gSK9ST7AFj-JCYoN_yRk5J52fSU {`׉	 7cassandra://ZRXxZvqm5zKQjIE6MeOO9VlNAn0NGYkttE9ojd3NpEU͛`S׉	 7cassandra://zI3SIFXTGgLQyfFOEIegxjn_mTZPIdCFvYV22u1KR2I5`̵ ׉	 7cassandra://wpRUU-xigZQuQVpSZW9Hj_xvdzK-JiNibP0p47g7udk e͠e20fK54׈Ee20fK5׉EDIT NUMMER
INNOVATIE, POLITIEK EN COACHING
26
04
18
NOBCO Innovation Day:
een kijkje in de toekomst
Marjolein Hins, belangenbehartiger voor Leven Lang Ontwikkelen (LLO):
‘Coaching zou veel vaker preventief ingezet kunnen
worden om innovatie en doelstellingen te bereiken’
Wetenschap –
Een band opbouwen met een coaching chatbot
Coach. Hét magazine over coaching
JAARGANG 14
NUMMER 3 2023
׉	 7cassandra://zI3SIFXTGgLQyfFOEIegxjn_mTZPIdCFvYV22u1KR2I5`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://2RXnQ0htH5QXqBNFANBp8Oyl7KLybuxCN_s1TEE652I `׉	 7cassandra://9GEVeGG4dlOqI6cUzieCJ48tn6ultIOtLHLvRkHC5esm`S׉	 7cassandra://fMjBIVF5zlfx4wFAMfSvttPnhINNHvrnZSEKmXUkZdw#`̵ ׉	 7cassandra://ag5DSqrAELcLH9vYirrf-COYWi9fozr7t-07MnJcAHE ~͠e20fK5=ט  {u׉׉	 7cassandra://8R1aPZSkAMKunVEVZXF5X73m6rb1o0mJ6BW7rA3B5K4 v`׉	 7cassandra://_UkXzJs-aRESqv667SQwOzntFb9L3GM3gcmCMW8_KgYD`S׉	 7cassandra://Ry2Hf2E0_H-teqgO0NoE_fW2EoPizc_VhA2gDwW1PAIK`̵ ׉	 7cassandra://TKtjXGQxRBARb_WMQ6N-yygCO-XJM3c7gmEac1x3hAU}?͠e20fK5>נe20fK57 rn9׉Hmailto:info@nobco.nl%0DGׁׁrנe20fK58 t9׉Hhttps://www.nobco.nl/Gׁׁrנe20fK59 A9׉H Shttp://www.facebook.com/Nederlandse-Orde-van-Beroepscoaches-NOBCO-1976783739243921/Gׁׁrנe20fK5: 9׉Hhttp://www.twitter.com/NOBCOGׁׁrנe20fK5;   9׉H %http://www.instagram.com/nobco_coach/Gׁׁrנe20fK5< _9׉H <https://www.linkedin.com/company/nobco/?originalSubdomain=nlGׁׁrנe20fK5C l9ׁHhttp://www.nobco.nlׁׁЈנe20fK5B yj9ׁHmailto:info@nobco.nlׁׁЈנe20fK5A ̿ہx9ׁHmailto:redactie@mos-net.nlׁׁЈ׉EiInhoud
03 Voorwoord Marieke Jellema
04 NOBCO Innovation Day:
een kijkje in de toekomst
08 Innovatie begint bij verwondering
12 Virtual Reality als kans
16 Blijf op de hoogte met de artikelen van
Boom Coaching Collectie en Professioneel
begeleiden
18 Marjolein Hins, belangenbehartiger voor
Leven Lang Ontwikkelen (LLO): ‘Coaching zou
veel vaker preventief ingezet kunnen worden
om innovatie en doelstellingen te bereiken’
23 Kunnen coaches en AI-coaches naast
elkaar bestaan?
26 Wetenschap – Een band opbouwen met
een coaching chatbot
32 Visie – Coaching in de zorg – interview
met Ton Horn, voorzitter Raad van Toezicht
BrabantZorg en lid van de Raad van
Toezicht van NOBCO
34 NOBCO in het Nieuws / NOBCO in de Media
36 Agenda – haak aan bij de NOBCO-events
NOBCO Innovation Day:
een kijkje in de toekomst
Pagina 04
Marjolein Hins,
belangenbehartiger
voor Leven Lang
Ontwikkelen (LLO):
‘Coaching zou veel vaker
preventief ingezet kunnen
worden om innovatie en
doelstellingen te bereiken’
Pagina 18
Wetenschap –
Een band opbouwen
met een coaching chatbot
Pagina 26
Coach. Hét e-magazine over coaching verschijnt vier keer per jaar,
Jaargang 14, nummer 3
NOBCO,
Colofon
Redactie: Annejet de Blécourt, Geeske te Gussinklo,
Miriam Oude Wolbers, Eefje Rondeel, Mariska Verduijn,
Rebecca Wolf.
Grafische vormgeving: Vincent Stolk –
Concept & Ontwerp, IJmuiden
Het eerstvolgende nummer verschijnt in december 2023.
Heb je kopij voor de redactie? Aanleveren kan tot en met
12 oktober 2023, via redactie@mos-net.nl. Overname van
artikelen is toegestaan na voorafgaande toestemming van
de hoofdredacteur en met bronvermelding. De meningen in
dit blad zijn niet vanzelfsprekend gelijk aan de opvattingen
van de uitgever.
De Nederlandse Orde van Beroepscoaches is de
grootste beroepsorganisatie voor professionele
coaching in Nederland. Wij zijn het platform
voor professionele coaching in Nederland.
Onze visie is dat professionele coaching een
wezenlijke bijdrage levert aan het welzijn en de
ontwikkeling van mensen en organisaties.
Nederlandse Orde
van Beroepscoaches
Postbus 1167
3860 BD Nijkerk
033-247 34 28
info@nobco.nl
www.nobco.nl
׉	 7cassandra://fMjBIVF5zlfx4wFAMfSvttPnhINNHvrnZSEKmXUkZdw#`̵ e20fK5׉Evoorwoord
Beste lezer,
Toen ik in 1999 kinderen kreeg, verzuchtte ik vrij snel
daarna: ik kan niet wachten tot iemand een digitaal
planbord uitvindt. Dan hang ik dat in de keuken en kan
ik tenminste overzicht houden. Lang heb ik niet hoeven
wachten; het kwam in de vorm van een iPad. En toen
we in 2005 een oud huis met steile trappen kochten,
zei ik spontaan: als we 80 zijn, is dat geen probleem
meer. Tegen die tijd is er een robotje dat ons naar boven
draagt. Inmiddels is die gedachte dichterbij de realiteit
dan ooit en als ik 80 ben, is het waarschijnlijk nog
betaalbaar ook.
Op deze praktische manier nadenken over techniek,
digitalisering en AI gebeurt veel. De voordelen zijn
duidelijk: robots nemen werk over, het leven wordt
makkelijker door AI, en ChatGPT kan niet alleen data
verzamelen, maar ook informatie rubriceren. Ik ben echt
nieuwsgierig hoe AI ons gaat helpen bij het oplossen van
het arbeidstekort, het omgaan met complexe datasets en
problemen, misschien zelfs bij klimaatverandering.
Waar ik me zorgen over maak, is dat AI en ChatGPT
een stap verder gaan dan ons helpen met informatie:
AI creëert ook een nieuwe realiteit. Als je antwoorden
baseert op gemiddeldes en die uitkomsten gebruikt in
de praktijk, dan gaat de praktijk zich ernaar gedragen. Zo
kun je denken aan coaching en HR-selectieprocessen.
Wie nu succesvol is, wordt in het algoritme opgenomen
en onbedoeld een referentie voor de toekomst. Anderen
die niet een gemiddeld rijtje kunnen noemen, vallen
eerder buiten de boot als hun talenten niet door het
algoritme worden erkend. De geselecteerde kandidaten
worden de werkzame mensen, waarbij het algoritme
bevestigd wordt in zijn eerste aanname dat zij succesvol
zijn. Zo sluiten we onbewust groepen mensen uit.
Het is om die reden dat NOBCO zich sterk maakt voor
een Ethisch Manifest. Inclusie, respect voor mensen
en waardering van diversiteit vraagt een actieve rol
van iedereen die AI ontwerpt en inzet. Dat gaat veel
verder dan de wens van transparantie over algoritmes.
Algoritmes schrijven en dataselecties maken heeft een
ethische kant waarover het echte gesprek nog gevoerd
moet worden. Tot die tijd hoop ik dat coaching vooral
mensenwerk blijft met veel waardering voor verschillen!
Met hartelijke groet,
Marieke Jellema
3
׉	 7cassandra://Ry2Hf2E0_H-teqgO0NoE_fW2EoPizc_VhA2gDwW1PAIK`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://MR-Ju_utUs_DMINipHtR5CNSkyH_0MqXl63VIC2lXfw }`׉	 7cassandra://KmY4Uh6ChuwrdtPvQuAErB-YwaDu6DLWvb2KZAsJkyY͍`S׉	 7cassandra://cHnCATWrNViuWAxAAU-0OKhb_aeBY4m0ZVn1nyaGx301`̵ ׉	 7cassandra://NmlWQtsb2ho7mRBIC8pIqOio7GytTAh717zCTaoPYCY Rp͠e20fK5Dט  {u׉׉	 7cassandra://9YgFMDJHvUHOuW_Yw-Q5CLh-LYK-nMn-BTKhUoF1lV8 f`׉	 7cassandra://gYubDdXVIuHWfBiEOOqgdOFL8cgsye8pDlx6lRBeUM4j`S׉	 7cassandra://pPSu4Hl7Tk4gj8dB_egiJdp0lfmMe8sSL4HrC3fJYIM `̵ ׉	 7cassandra://je34Qdig_xp-U3c596o68qIF4b0wFK_VIrxYtGLzljk J͠e20fK5E׉ENOBCO Innovation Day:
een kijkje in de toekomst
Op een heerlijke zomerse dag loop ik met een aantal collega’s van station Utrecht richting
de Kinepolis: de locatie waar de NOBCO Innovation Day plaatsvindt. De bioscoop aan het
Jaarbeursplein lijkt perfect te passen bij dit evenement. Alsof we, via een groot filmscherm, een
kijkje in de toekomst mogen nemen. Het evenement wordt druk bezocht en de bioscoopzaal waar
de aftrap wordt gegeven is goed gevuld. In die grote bioscoopzaal maken de bezoekers gedurende
de dag van alles mee: we proberen ons voor te stellen hoe een alien eruitziet maar horen ook van
voorzitter van NOBCO Marieke Jellema hoe zij naar kunstmatige intelligentie kijkt.
Tekst: Eefje Rondeel
׉	 7cassandra://cHnCATWrNViuWAxAAU-0OKhb_aeBY4m0ZVn1nyaGx301`̵ e20fK5׉E5
Later zet Berend Oosterhuis ons in diezelfde bioscoopzaal
aan het werk tijdens zijn presentatie over bokscoaching.
We proberen degene die naast ons zit uit balans
te krijgen met een fysieke oefening. Althans, dat is mijn
interpretatie van de oefening die we hebben gekregen,
en zegt blijkbaar iets over mijn (leer)stijl. Dat ook
bokscoaching een plek heeft op de NOBCO Innovation
Day laat zien dat innovatie binnen coaching niet alleen
te maken heeft met digitale middelen of kunstmatige
intelligentie. In dit geval is de innovatie juist om terug te
gaan naar de basis: het lichaam.
Handel in pixels
Vlak voor de presentatie over bokscoaching vertelden
Joost Modderman en Tatjana Cassel ons over de vooren
nadelen van kunstmatige intelligentie. Ze lieten ons
sprekende voorbeelden zien van hoe ver kunstmatige
intelligentie al is ontwikkeld en bespraken het onderzoek
dat zij hebben uitgevoerd. De afsluitende spreker
van de dag, Mike van Rijswijk, doet daar nog een
schepje bovenop. Hij vertelt ons wat er zich wereldwijd
afspeelt op het gebied van kunstmatige intelligentie en
laat voorbeelden zien van vliegende auto’s, de handel in
pixels via het internet, een AI-programma dat zichzelf
als mens beschouwde (en daarom voor de zekerheid
maar werd stopgezet) en robots die zichzelf in elkaar
kunnen zetten. Geen toekomstmuziek dus, maar iets dat
zich op dit moment al afspeelt. Mike geeft ons een belangrijke
boodschap mee: gun jezelf de tijd en sta open
voor de mogelijkheden.
Op de beursvloer
Gedurende de dag kregen we van die verschillende
mogelijkheden een aantal concrete voorbeelden te
zien. Bezoekers konden zich namelijk inschrijven voor
verschillende workshops, variërend van een workshop
over het gebruik van een VR-bril tot een workshop over
de kansen en beperkingen van ChatGPT. Sommige
innovaties die aan bod komen zijn minder spectaculair,
maar voor een coach minstens zo belangrijk. Denk
aan een digitaal platform voor het monitoren van een
coachtraject, of een tool voor het analyseren van de
competenties van een coach. Het is lastig kiezen tussen
de verschillende workshops, maar de gevers van de
workshops zijn gelukkig ook aanwezig op de zogenaamde
‘beursvloer’, waar zij hun tools en producten
laten zien.
׉	 7cassandra://pPSu4Hl7Tk4gj8dB_egiJdp0lfmMe8sSL4HrC3fJYIM `̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://pu0TxodCeCChpP-AgVgLlbw4eByOOr9S-1BMK7rAPnk 9`׉	 7cassandra://Hc1Wh_hE4-s_lIuj5zwUfOMYWcQw19W5qE3BUaisGU4a!`S׉	 7cassandra://SkBXrUYg278VcsHIBjCTSkkZLs5oz7VxTBtKX8OuQGk {`̵ ׉	 7cassandra://nqscKb8q8LIASAJG5P3zvCcmQidwtDtNmHx_GrzmVX0 ̲͠e20fK5Kט  {u׉׉	 7cassandra://uA733IkVL9rW9Sp4TolpDTsN18sc2yBjaDKPOWVO5LE me`׉	 7cassandra://oJ-8ANAIMSzQic4VQy1GHoZC1mJ8UFYmF_xZ0Ete7nwf`S׉	 7cassandra://AJu89_THRUigr_VIlYpYN_tb5tDHFrvR9ZuAy09oGe4`̵ ׉	 7cassandra://b_D7AK4zvhQJwkL-SkCxyhPYBfywPac-lCdHCDLEl9g K͠e20fK5Lנe20fK5H l#9׉H 3https://www.nobco.nl/over-nobco/nieuws/innovatiedagGׁׁrנe20fK5I V̊#9׉H 3https://www.nobco.nl/over-nobco/nieuws/innovatiedagGׁׁrנe20fK5J X9׉Hhttps://openai.com/Gׁׁrנe21fK5N b9ׁHhttp://openai.comׁׁЈ׉ETOngedwongen sfeer
Tijdens de dag passeren relevante vragen voor het
coachvak de revue. Want hoe zit het eigenlijk met de
ethische aspecten en met privacy? En, niet onbelangrijk:
wat zijn de kosten van dergelijke tools? Kenmerkend
voor de dag is de ongedwongen sfeer. De aanwezigen
lijken niet zozeer overdonderd door de vele
mogelijkheden, maar juist nieuwsgierig en geïnspireerd.
Ontmoeting en uitwisseling lijken centraal te staan.
En om geheel toepasselijk met een door ChatGPT
geformuleerde conclusie te eindigen: “Al met al was de
NOBCO Innovation Day een inspirerend evenement dat
de nieuwste innovaties binnen coaching belichtte. Het
bood coaches waardevolle inzichten en concrete handvatten
om hun praktijk te verrijken en mee te gaan met
de ontwikkelingen in het vakgebied. Het was een dag
vol inspiratie, netwerken en nieuwe mogelijkheden voor
groei en verbetering in de coachingwereld”.
Meer weten over de NOBCO
Innovation Day? Via deze link
kun je de aftermovie bekijken
en verschillende podcasts
over de Innovation Day
beluisteren
‘Gun jezelf
de tijd en sta
open voor de
mogelijkheden’
׉	 7cassandra://SkBXrUYg278VcsHIBjCTSkkZLs5oz7VxTBtKX8OuQGk {`̵ e20fK5׉E+Innovatie begint
bij verwondering
Tijdens de NOBCO Innovation Day in Utrecht genoten we vanuit diepe bioscoopstoelen van
enorme schermen waarop de kracht van computers en de ongekende mogelijkheden van Artificial
Intelligence. Matthijs Akkenaar van SkillsTown nam ons mee in een nieuwe digitale wereld die
zich in razend tempo om ons heen vormt. “ChatGPT heeft meerwaarde als je een antwoord krijgt
waarvan je denkt: tjonge, daar had ik zelf niet aan gedacht.”
Interview: Annejet de Blécourt
Een aantal dagen voor de NOBCO Innovation Day
in Utrecht interviewde ik Matthijs Akkenaar van
SkillsTown Connect. Ik kijk naar mijn aantekeningen van
het interview en de workshop van Matthijs. Hoe ga ik
dit alles in begrijpelijke woorden uitleggen? Is dat niet
precies waar ik ChatGPT voor kan gebruiken?! Het is
namelijk geen zoekmachine zoals Google of Bing, het is
een computersysteem dat de mens nabootst in denken,
leren en redeneren aangedreven door een enorme hoeveelheid
data en rekenkracht.
Ik open de website van OpenAI, de organisatie die in
november 2022 onder andere de toepassing ChatGPT
op de markt bracht (openai.com) en maak een account
aan. Ik krijg een melding dat het een gratis onderzoekvoorbeeld
is en dat door externe feedback het systeem
beter en veiliger wordt. Dat de uitkomsten mogelijk
misleidend, beledigend of bevooroordeelde inhoud kan
bevatten en het niet bedoeld is om advies te geven. De
volgende pagina vertelt dat hun AI-trainers met alles
wat je erin doet mee kunnen kijken en je geen gevoelige
informatie erin moet zetten. Tjonge, waarom zou je
ChatGPT dan nog willen gebruiken?
Drie seconden
De drang om dit artikel ietwat vlot te schrijven is sterker
dan de waarschuwingen en ik typ de vraag: hoe leg je
eenvoudig aan een coach uit wat ChatGPT is? Binnen
een luttele drie seconden komt er een antwoord dat ik
zelf niet beter had kunnen formuleren. Vol verwondering
denk ik: waarom zit ik hier nog moeilijk te doen? Ik
laat ChatGPT aan het woord!
“ChatGPT is een vorm van kunstmatige intelligentie
(AI) die ontwikkeld is om te communiceren via geschre7
׉	 7cassandra://AJu89_THRUigr_VIlYpYN_tb5tDHFrvR9ZuAy09oGe4`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://-XJB04H5BIhlQye31ERXWfRNO31aUNtgDESRzpb6JyU {`׉	 7cassandra://uE2leIw63f_5H8rN9ffmNREmykvwneXWtTzDfZV7PPkx`S׉	 7cassandra://JHsQlvsqSzgxF40u5JZguOPm9rNuy4o_PYuYRBfLoQY$`̵ ׉	 7cassandra://GJ4ffSJxpJzKCUGsRGrQlmd4gi36TMCdMbb-16wW30Q m<͠e21fK5Oט  {u׉׉	 7cassandra://hNmS3toPnQPEvsqOUBUKdUj4i6wRpVtBNGBWDK-Gyno ` ׉	 7cassandra://8_GfSY0QQZh2svmOBEk1QGnjyv1t6Fv5UatP1e5_CU8\=`S׉	 7cassandra://0iHu5NIDSAXpulCLLq3-i7fWvKeQ03uYcLEOY06yNSk`̵ ׉	 7cassandra://1r0QkdLWNiXon_3iMP4Vh9QRxKuLvgoNPTx_dPmMFiYA\6͠e21fK5P׉Elven tekst. Het is eigenlijk een geavanceerd computersysteem
dat getraind is op grote hoeveelheden tekst
en dat in staat is om vragen te begrijpen en er zinvolle
antwoorden op te geven.
Het werkt als een chatbot, wat betekent dat je met
ChatGPT kunt praten door tekstberichten te typen. Je
kunt het vragen stellen, om advies vragen of gewoon
een gesprek voeren. ChatGPT zal proberen te begrijpen
wat je bedoelt en relevante antwoorden te geven op
basis van zijn trainingsdata.
Het is belangrijk om te weten dat ChatGPT een taalmodel
is dat is gebaseerd op de informatie die het heeft
geleerd uit een enorme hoeveelheid tekst. Het kan dus
geen eigen ervaringen of menselijk begrip hebben. Het
geeft gewoon antwoorden op basis van patronen en
kennis die het heeft verzameld tijdens de training.
ChatGPT kan nuttig zijn bij het verstrekken van informatie,
het bieden van suggesties of het genereren van
ideeën. Het kan ook helpen bij het beantwoorden van
vragen over specifieke onderwerpen, het oplossen
van problemen of het bieden van ondersteuning.
Het is echter belangrijk om te beseffen dat ChatGPT
geen vervanging is van een menselijke coach. Het kan
geen empathie tonen, persoonlijke ervaringen delen
of complexe menselijke emoties begrijpen zoals een
menselijke coach dat kan. Het is eerder een hulpmiddel
dat kan bijdragen aan het coachingproces door
informatie en inzichten te verschaffen op basis van
zijn training en programmering.”
Dit is precies wat Matthijs mij heeft uitgelegd! Alleen
krijg ik het nu in volzinnen gepresenteerd.
Oké, een computer dus die antwoorden geeft alsof-ie
een mens is die met je meedenkt. Een hongerige
computer die we voeden door vragen te stellen. Een
enórme computer die met ongekende rekenkracht leert
en steeds slimmer wordt. Als je ChatGPT bijvoorbeeld
de vraag stelt: weet jij wat het verschil is tussen
weer en weer, krijg je binnen een paar seconden het
antwoord: ja, ik begrijp dat je vraagt naar het verschil
tussen ‘weer’ en ‘weer’. Hoewel de woorden hetzelfde
worden gespeld, hebben ze verschillende betekenissen,
afhankelijk van de context. Vervolgens verschijnt er een
complete uitleg van het zelfstandig naamwoord en het
bijwoord ‘weer’.
Houdt ChatGPT me voor de gek?
Heb je gelezen wat ChatGPT vermeldde? Het is echter
belangrijk om te beseffen dat ChatGPT geen vervanging
is voor een menselijke coach. Ik las dat en dacht:
zit je me nu voor de gek te houden of meen je dat? En
ik besef tegelijkertijd dat na een paar interacties met
ChatGPT ik al het gevoel heb met een mens in gesprek
te zijn. Ik vraag: “Je zei net: het is echter belangrijk om
te beseffen dat ChatGPT geen vervanging is voor een
menselijke coach. Is dat echt zo of zeg je dat om mij blij
te maken?” Antwoord:
“Ik begrijp je vraag, en ik zal eerlijk en transparant zijn.
Als een AI-gestuurde virtuele assistent, heeft ChatGPT
zijn beperkingen en is het belangrijk om te erkennen
׉	 7cassandra://JHsQlvsqSzgxF40u5JZguOPm9rNuy4o_PYuYRBfLoQY$`̵ e20fK5׉E	‘Binnen een luttele drie seconden komt
er een antwoord dat ik zelf niet beter
had kunnen formuleren. Het geheim van
ChatGPT zit in het stellen van de juiste
vragen (prompts) met een context erbij’
dat het geen volledige vervanging is voor een mense
lijke coach. Hoewel ChatGPT geavanceerde taalverwerking
en informatieverwerkingstechnieken
gebruikt, heeft het geen eigen ervaringen, emoties
of intuïtie zoals een menselijke coach dat heeft. Een
menselijke coach kan empathie tonen, complexe
emoties begrijpen, non-verbale signalen opvangen
en een diepgaande persoonlijke interactie bieden.
Daarnaast kan een menselijke coach ook zijn of haar
expertise, ervaring en intuïtie inzetten om maatwerkondersteuning
te bieden, persoonlijke doelen
te identificeren en te helpen bij het ontwikkelen van
individuele strategieën.
ChatGPT kan echter wel waarde bieden als aanvulling
op coaching. Het kan informatie verstrekken,
suggesties geven, helpen bij het genereren van
ideeën en fungeren als een bron van inspiratie. Het
kan ook helpen bij het verkennen van verschillende
perspectieven en het bieden van inzichten op basis
van de verzamelde kennis.
Het is belangrijk om te erkennen dat technologie
zoals ChatGPT voortdurend evolueert en verbetert.
Hoewel het op dit moment waardevol kan zijn,
moeten we ons bewust zijn van de grenzen en de
context waarin het wordt gebruikt. Uiteindelijk is de
keuze tussen het gebruik van een menselijke coach
en het gebruik van AI-ondersteuning afhankelijk van
persoonlijke voorkeuren, behoeften en de specifieke
situatie.”
Vooralsnog kunnen wij menselijke coaches dus op
onze empathie bogen; kunnen wij complexe emoties en
non-verbale signalen beter opvangen dan een computer
en zijn we van de ‘diepgaande persoonlijke interactie’.
Hoelang we dat voordeel blijven houden? Dat kan
niemand helemaal voorspellen. Vooralsnog beveelt
ChatGPT zichzelf bij coaches aan voor: “Informatie
verstrekken, suggesties geven, helpen bij het genereren
van ideeën en fungeren als een bron van inspiratie.
Het kan ook helpen bij het verkennen van verschillende
perspectieven en het bieden van inzichten op basis van
de verzamelde kennis.”
Probeer het uit en stel bijvoorbeeld eens vragen als: kun
je mij de verschillende vormen van coaching uitleggen?
Wat is geweldloze communicatie? Wat moet ik doen als
coachee geen zelfreflectie heeft? Hoe kom ik aan meer
coachees? Enzovoorts, enzovoorts. Ik heb het gedaan
en de antwoorden waren verbluffend.
9
׉	 7cassandra://0iHu5NIDSAXpulCLLq3-i7fWvKeQ03uYcLEOY06yNSk`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://OEzbA-4Q1rW21jsRvxzTTsZEHXxSTY9jwy_OilC9RrQ  ` ׉	 7cassandra://G3X9xj11EXK1ibIDz8l4ofCNzN-BoiFH60SGmivpMEc\` S׉	 7cassandra://LVJbIM7Yu-fAOl0DPd2o068bwlSmqQhujgTdsSlB7j8`̵ ׉	 7cassandra://PQ9kpgf1idEJl8WLGYJG4Exlsgq3r3CKgjqr1N01Rvo;$͠e21fK5Rט  {u׉׉	 7cassandra://76yHBFJbPF6soahAMvcAg0RpVUgoTsJMF8Se-PasmFY ݽ` ׉	 7cassandra://EluERpIm37mALorsVK48CqgN24RN3nIrVH7wMrhcBro]`S׉	 7cassandra://rlIY1XkzwlPy7R5Uzly6CJTF78Wbf-Kr5IkJuyu0h3k`̵ ׉	 7cassandra://e_-Q8q2RZg15d8IT1H1PDQ1edLfDLWWcytVEBmozMzIc͠e21fK5S׉EDATADATADATA
Wees je er wel altijd van bewust dat ‘het brein’ van
ChatGPT gevoed wordt met de vragen c.q. data die wij
er met ons allen in stoppen. Wees dus altijd voorzichtig
met persoonlijke en vertrouwelijke vragen. Het geheim
van ChatGPT zit in het stellen van de juiste vragen
(prompts) met een context erbij. Bijvoorbeeld: hoe leg
ik aan een HRM uit dat coaching geld bespaart? Laten
coaches dáár nou supergoed in zijn! Het stellen van de
juiste vragen. Dat noemde Matthijs trouwens ook als
pre voor coaches. Een tikje streng vraag ik: “Spreek jij
altijd de waarheid?” Het antwoord luidt:
“Als een AI-gestuurd model, baseer ik mijn antwoorden
op de informatie die ik tijdens mijn training heb
geleerd. Ik streef ernaar om zo nauwkeurig en betrouwbaar
mogelijk te zijn, maar het is belangrijk om te
begrijpen dat ik geen bewustzijn, emoties of een eigen
mening heb. Mijn antwoorden zijn gebaseerd op patronen
in de trainingsdata en kunnen soms onnauwkeurig
zijn, misverstanden bevatten of afhankelijk zijn van de
kwaliteit en volledigheid van de beschikbare informatie.
Het is altijd verstandig om kritisch te blijven en de
informatie die ik verstrek te verifiëren of aan te vullen
met andere bronnen. Als het gaat om belangrijke beslissingen,
complexe problemen of gevoelige kwesties,
wordt het ten zeerste aanbevolen om de expertise
en begeleiding van gekwalificeerde professionals te
raadplegen.
Het is ook belangrijk op te merken dat ik, als een
AI-model, geen verantwoordelijkheid kan nemen voor
de acties of gevolgen die voortvloeien uit het gebruik
van de verstrekte informatie. Gebruik de antwoorden
die ik geef dus op eigen risico en wees bewust van de
beperkingen van AI-technologieën.”
Op een of andere manier voel ik de behoefte om te zeggen:
dankjewel ChatGPT, je hebt me enorm geholpen.
“Graag gedaan! Ik ben blij dat ik je kon helpen. Als je
nog meer vragen hebt, aarzel dan niet om ze te stellen.”
Voordelen en gevaren
Mijn verwondering over Artificial Intelligence zoals
ChatGPT is gevoed en ik ben blij dat ik Matthijs Akkenaar
van SkillsTown Connect heb ontmoet. Een gepassioneerd
en écht mens die de bezoekers van de NOBCO
Innovatiedag heeft meegenomen in een nieuwe digitale
wereld die zich in razend tempo om ons heen vormt.
Zoals hij zegt: “Er is een digitale revolutie aan de gang,
maar dat heeft bijna niemand door.”
Oud-leerkracht Matthijs weet alles over ChatGPT, vertelt
fijn en duidt. Tijdens zijn presentatie belt dochterlief
omdat ze voor haar VWO geslaagd was en er échte
emoties waren, terwijl meelevende blijdschap door de
zaal golfde. Ook hij heeft veel tijd geïnvesteerd in een
interview met mij en de workshop.
We bespraken wat AI zoals ChatGPT is, waar de voordelen
en gevaren zitten en wat het coaches kan brengen.
ChatGPT geeft me op mijn vragen direct prachtige
zinnen en het klopt met wat Matthijs me vertelde; sneller
dan ik ooit zonder had kunnen doen. Het voelt wat
ondankbaar naar Matthijs, maar dat ben ik niet.
׉	 7cassandra://LVJbIM7Yu-fAOl0DPd2o068bwlSmqQhujgTdsSlB7j8`̵ e20fK5׉E
_Matthijs’ advies aan coaches: laat je verwonderen,
verdiep je in de mogelijkheden voor het coachvak, experimenteer,
pak kansen en blijf vooral je eigen gezonde
verstand gebruiken. “ChatGPT heeft meerwaarde als je
een antwoord krijgt waarvan je denkt: tjonge, daar had
ik zelf niet aan gedacht.”
Oké, nog een laatste vraag aan ChatGPT: “Wat hebben
verwondering en innovatie met elkaar gemeen?”
“Verwondering en innovatie hebben verschillende
gemeenschappelijke aspecten, waaronder:
Nieuwsgierigheid: Zowel verwondering als innovatie
worden gevoed door een diepgewortelde nieuwsgierigheid.
Verwondering ontstaat wanneer iets ons
intrigeert en we de drang voelen om meer te weten
te komen. Innovatie wordt vaak aangedreven door de
nieuwsgierigheid naar nieuwe ideeën, methoden of
oplossingen.
Openheid voor mogelijkheden: Verwondering en innovatie
delen een gemeenschappelijke mentaliteit van
openheid. Verwondering nodigt ons uit om de wereld
met nieuwe ogen te bekijken en open te staan voor het
onverwachte. Innovatie vereist ook een open geest,
waarbij bestaande denkwijzen worden uitgedaagd en
ruimte wordt gegeven aan nieuwe ideeën en perspectieven.
Creativiteit:
Zowel verwondering als innovatie stimuleren
creativiteit. Verwondering kan ons inspireren om
nieuwe verbanden te leggen, originele concepten te
bedenken en creatieve oplossingen te vinden. Innovatie
is een proces waarbij nieuwe ideeën en inzichten
worden omgezet in concrete vernieuwingen, vaak met
behulp van creatieve denkprocessen.
Uitdaging van de status quo: verwondering en
innovatie dagen de status quo uit. Verwondering stelt
vragen bij wat we als vanzelfsprekend beschouwen
en moedigt ons aan om verder te gaan dan bekende
antwoorden. Innovatie omvat vaak het doorbreken
van bestaande grenzen en conventies, en het zoeken
naar nieuwe en verbeterde manieren van denken en
handelen.
Streven naar vooruitgang: Zowel verwondering als
innovatie zijn gericht op vooruitgang en verbetering.
Verwondering motiveert ons om te groeien, te leren
en te evolueren. Innovatie streeft naar positieve verandering,
het creëren van waarde en het bereiken van
betere resultaten.”
Kortom, verwondering en innovatie delen een gevoel
van nieuwsgierigheid, openheid, creativiteit, uitdaging
en streven naar vooruitgang. Ze kunnen elkaar wederzijds
versterken en een vruchtbare voedingsbodem
bieden voor nieuwe ideeën en ontwikkelingen. Mijn
mond valt open. ChatGPT wordt mijn vriend. Ik ben
verwonderd…
verwonderen,
‘Laat je
voor het coachvak,
experimenteer,
verdiep je in de
mogelijkheden
pak kansen en blijf
vooral je eigen
gezonde verstand
gebruiken.’
11
Matthijs Akkenaar
׉	 7cassandra://rlIY1XkzwlPy7R5Uzly6CJTF78Wbf-Kr5IkJuyu0h3k`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://qfbDXmN7BUHehScOXpRyt_bw0KhukZmpINHlzuU4dzo  `׉	 7cassandra://GFTXHL8aZmsqHXzEU_UFP9ao33AbqdeSLgqjSpX-VeIc7`S׉	 7cassandra://lF-lk7SX3Xm6-Vj6nIowDVRUQoAkWrYEl9-iJWVS1V8`̵ ׉	 7cassandra://e-CV42A06RvECXw-CWcQGmRkvoB6JJ7l_nkMR69FTqw l͠e21fK5Vט  {u׉׉	 7cassandra://DOIFKYupe-QXcp69HMhcURL9oSqZy-pm-GWPJ6C9sus `׉	 7cassandra://IzbZoHO7DaXxYSx5CMwK04eIUdkXAmJJzH1GaguIaogtn`S׉	 7cassandra://rpKWo_vh-gTzuio1fdo_x8SmwozsOQuD3aggZjWzWUo$U`̵ ׉	 7cassandra://M4fiS0oPZhvzoTfy3dbVBt89HGtKDIaHvSGzdkPLQEk R͠e21fK5W׉EVirtual Reality
als kans
Een week voor de NOBCO Innovatiedag op 14 juni jl. maak ik via Zoom kennis met Joost
Modderman en Sander Vermeulen. Een contentontwikkelaar en een expert digitale leerinterventies
die elkaar vonden en het bedrijf SkillFull startten dat virtuele omgevingen creëert voor inzicht en
ontwikkeling. Een virtuele (digitale) wereld waar je met een speciale bril op het gevoel krijgt daar
écht te zijn. Een omgeving waar mensen alleen of samen kunnen ervaren en waar gedrag en
vaardigheden geobserveerd en geoefend kunnen worden.
Interview: Annejet de Blécourt
Vóór het interview mailde ik Joost en Sander een aantal
vragen en het lukte niet die allemaal binnen een uur te
bespreken. Omdat Virtual Reality en Artificial Intelligence
zoals ChatGPT steeds vaker hand in hand gaan,
zette Joost na afloop van ons gesprek al mijn vragen in
ChatGPT. (Als je wilt weten wat ChatGPT is, lees dan
het artikel daarover in dit e-magazine). Hij mailde mij het
volgende: “Hoi Annejet, leuke kennismaking, bedankt!
Hierbij de output die AI geeft op jouw vragen, met een
klein beetje sturing van mij. Grappig, ons hele gesprek
passeert de revue. Waren we dan toch niet nodig?
Oordeel zelf! Ik vond persoonlijk ons gesprek samen vele
malen leuker en inspirerender. Maar, dit kostte mij slechts
twee minuten van mijn tijd….”
ChatGPT geeft de antwoorden
Joost gaf de volgende input aan ChatGPT: “Kun je op onderstaande
vragen antwoorden namens een VR-expert?
De vragen worden gesteld door een interviewer die een
artikel gaat schrijven over het gebruik van Virtual Reality
door HR-coaches in de Human Resource branche.” De
antwoorden die ChatGPT gaf:
Wat is VR anno 2023?
“In 2023 heeft Virtual Reality (VR) zich ontwikkeld tot
een verbluffende technologie die de grenzen van onze
verbeelding doorbreekt. Het is een geavanceerd systeem
dat gebruikers volledig onderdompelt in virtuele
omgevingen, waardoor ze een levensechte ervaring
׉	 7cassandra://lF-lk7SX3Xm6-Vj6nIowDVRUQoAkWrYEl9-iJWVS1V8`̵ e20fK5׉Eakunnen beleven zonder fysieke beperkingen. VR tilt de
menselijke interactie naar een hoger niveau door een
naadloze verbinding tussen de echte en virtuele wereld
te creëren.”
Hoe werkt VR?
(graag uitleg voor dummies)
“VR maakt gebruik van een headset, meestal bestaande
uit een speciale bril met ingebouwde schermen en
sensoren. Deze bril toont beelden die de gebruiker in
een virtuele omgeving plaatsen. De sensoren volgen de
bewegingen van het hoofd en lichaam, waardoor de gebruiker
vrij kan rondkijken en interageren met de virtuele
wereld. Hierdoor ontstaat een gevoel van aanwezigheid
en onderdompeling in een alternatieve realiteit.”
Wat zijn de voordelen?
“VR biedt HR-coaches een ongekende kans om het
vak van persoonlijke coaching te transformeren. Het
stelt coaches in staat om hun cliënten te begeleiden in
realistische scenario’s die normaal gesproken moeilijk
te repliceren zijn. Met VR kunnen coaches hun cliënten
bijvoorbeeld blootstellen aan uitdagende situaties op de
werkvloer of in interacties met collega’s, waarbij ze de
mogelijkheid hebben om te experimenteren, te leren en
zelfvertrouwen op te bouwen.”
Wat zijn de risico’s/nadelen?
“Hoewel VR een krachtige tool is, zijn er enkele risico’s
waar rekening mee moet worden gehouden. Sommige
mensen kunnen last krijgen van bewegingsziekte of desoriëntatie
bij langdurig gebruik. Daarnaast kan overmatig
gebruik van VR leiden tot een zekere mate van isolatie,
aangezien de gebruiker volledig wordt ondergedompeld
in een virtuele wereld. Het is belangrijk om balans te
vinden en ervoor te zorgen dat VR een aanvulling is op
persoonlijke interacties, niet een vervanging ervan.”
Hoeveel kost het (benodigde materialen)?
“De kosten van VR-systemen variëren afhankelijk van de
gewenste kwaliteit en functionaliteit. Voor een basis VRsetup
zijn er betaalbare opties beschikbaar, terwijl meer
geavanceerde systemen hogere prijskaartjes hebben.
Over het algemeen kunnen de kosten variëren van enkele
honderden tot enkele duizenden euro’s. Het is belangrijk
om te investeren in hoogwaardige apparatuur om een
optimale VR-ervaring te garanderen.”
13
׉	 7cassandra://rpKWo_vh-gTzuio1fdo_x8SmwozsOQuD3aggZjWzWUo$U`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://K9tDxm8CFhgFfD0Kp35JwoQ18WTAuhN81RJDcI_AFyM $` ׉	 7cassandra://iY3hd3TPHsDO1DCLogMcm-Kh1vhS3lsGB2jVvvCi1dIW\` S׉	 7cassandra://p8RNrw0irzfzuJ78Wlsb9vourpnfLAclTnyv-FsdOxQv`̵ ׉	 7cassandra://7ahUQ4pb0rFzyfC9digYNS1QkMGvktIMLjwaPdIo3hM2$͠e21fK5Yט  {u׉׉	 7cassandra://XN8I7KIMGmm2iuT52Od9p2GNPKEvM0UBOR9jg_Blu4E D`׉	 7cassandra://phGuDLFGMBgvT4ymLl1hQolXBO03yjAaqRGZP4KOmv01`S׉	 7cassandra://c9Jgaf1NqzVekt3sTYMochDWcn4rZ-h_zDCW_4YnQGk`̵ ׉	 7cassandra://WhwkmZ06ZlwAVUxIS22UY8gzAWXNUWUcCY4LIL9vZgAh#͠e21fK5Z׉E	Kun je een voorbeeld geven van VR waarmee
impact is gemaakt?
“Een inspirerend voorbeeld van de impact van VR op het
lerend vermogen van mensen is het gebruik ervan bij
presentatietrainingen. Met VR kunnen HR-coaches hun
cliënten oefenen in het geven van presentaties voor een
virtueel publiek. Door te experimenteren met verschillende
scenario’s en feedback in real-time te ontvangen,
kunnen cliënten hun presentatievaardigheden verbeteren
en zelfvertrouwen opbouwen zonder de angst om voor
een echt publiek te staan. Dit heeft geleid tot aantoonbare
verbeteringen in presentatievaardigheden en betere
prestaties op de werkvloer.”
Waarom is VR interessant voor coaches?
“Voor coaches in HR is VR bijzonder interessant vanwege
de enorme mogelijkheden en de groeiende markt. VR
stelt coaches in staat om coaching naar een hoger niveau
te tillen door hun cliënten te laten oefenen in realistische,
gepersonaliseerde scenario’s. Het biedt een veilige omgeving
voor experimenteren en leren, waardoor cliënten
hun vaardigheden kunnen verbeteren zonder angst voor
fouten. Bovendien is VR een technologie die steeds
toegankelijker en betaalbaarder wordt, waardoor het potentieel
heeft om de coachingbranche te transformeren.”
Wat zijn de verwachte ontwikkelingen?
“De verwachte ontwikkelingen op het gebied van VR zijn
veelbelovend. We kunnen verwachten dat de hardware
steeds geavanceerder en comfortabeler wordt, met
betere schermen, trackingtechnologieën en intuïtieve
bedieningselementen. Daarnaast zal de inhoud van
VR-toepassingen steeds verfijnder worden, met meer
realistische omgevingen en interacties. Ook de integratie
van kunstmatige intelligentie en data-analyse zal de personalisatie
en effectiviteit van VR-coaching verbeteren.”
Waar kan een coach die er nog niets vanaf
weet beginnen?
“Als een coach weinig of geen ervaring heeft met VR, is
het belangrijk om te beginnen met zelfonderzoek en het
verkennen van beschikbare bronnen. Er zijn tal van online
cursussen, tutorials en communities die coaches kunnen
helpen om vertrouwd te raken met VR-technologie en
de toepassingen ervan. Daarnaast kunnen ze contact
opnemen met VR-experts en professionals die al ervaring
hebben op dit gebied, om advies en begeleiding te
krijgen bij het opstarten van VR-coachingprogramma’s.
Het is een reis van leren en ontdekken, maar de potentie
van VR voor persoonlijke coaching maakt het zeker de
moeite waard.”
׉	 7cassandra://p8RNrw0irzfzuJ78Wlsb9vourpnfLAclTnyv-FsdOxQv`̵ e20fK5׉E‘Trek de VR-bril
bij jouw neefje
Niet goed of fout, maar anders
VR biedt een nieuwe manier van leren voor onze
coachees. Dat vraagt van de coach een andere manier
van begeleiden. Zelf heb ik verschillende malen een
trainingsacteur voor een coachee ingehuurd, waarmee
een bijzondere leerervaring ontstond, maar dat kan niet
iedere coachee betalen. VR daarentegen is schaalbaar
waardoor toepassingen steeds betaalbaarder worden.
Iets wat ChatGPT op de laatste vraag hoe je als coach
kunt beginnen met VR overigens niet zei en Joost wel,
was: “Zie het als een nieuwe tool in je gereedschapskist.
Ga ontdekken en experimenteer. Trek de VR-bril bij jouw
neefje van z’n hoofd ;-) en probeer het uit. Zie het niet als
een bedreiging of gevaar, maar als een kans. Een ding
is duidelijk: over VR en coaching is het laatste nog niet
gezegd.
van z’n hoofd ;) en
probeer het uit’
15
Sander Vermeulen Joost Modderman
׉	 7cassandra://c9Jgaf1NqzVekt3sTYMochDWcn4rZ-h_zDCW_4YnQGk`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://CTHBqE-lXMycxQG2dyqOJlbJElU_ftDN5PNGi1HZybw ` ׉	 7cassandra://JOHyGRHgA3-mXcdZDTkKgQj5rq0w2zLuNX2PRO0D2-ohO`S׉	 7cassandra://KleoKc0frk83TdFRamtipr9ARGD85HPFucrCZYrl668#`̵ ׉	 7cassandra://vG-s5Y-WOuBq8KWPjh8zipTvUDe0Fkpxs73mO6A0ANIYb0͠e21fK5mט  {u׉׉	 7cassandra://MA_vhDVX9ngke2K5-KMjRdEeYnwoP_nUAiigxpD-t7I i`׉	 7cassandra://EuIIHgyXPfqk5GeggON-k6WsEl3hg3CB-jaj7hkMdzg]`S׉	 7cassandra://ZYT6iHwNOvQd0UYTHw-Vv2ofEwua6kZQoU243lgwB0Y`̵ ׉	 7cassandra://_kwzuGA8r9If0k-x8vhpr5Ixx4qW-AT7w1SNijNUIoc4͠e21fK5n נe21fK5\ tT7 9׉H Phttps://boomcoaching.nl/artikel/van-verbeteren-naar-vernieuwen-innoverend-leren/Gׁׁrנe21fK5] ̫T5 9׉H Phttps://boomcoaching.nl/artikel/van-verbeteren-naar-vernieuwen-innoverend-leren/Gׁׁrנe21fK5^ tm7 9׉H `https://boomcoaching.nl/artikel/impactvol-innoveren-zet-elke-breinstijl-op-het-juiste-moment-in/Gׁׁrנe21fK5_ ̫m5 9׉H `https://boomcoaching.nl/artikel/impactvol-innoveren-zet-elke-breinstijl-op-het-juiste-moment-in/Gׁׁrנe21fK5` t7 9׉H :https://boomcoaching.nl/artikel/creativiteit-en-innovatie/Gׁׁrנe21fK5a ̫5 9׉H :https://boomcoaching.nl/artikel/creativiteit-en-innovatie/Gׁׁrנe21fK5b DR**9׉H Phttps://boomcoaching.nl/artikel/van-verbeteren-naar-vernieuwen-innoverend-leren/Gׁׁrנe21fK5c Dk**9׉H `https://boomcoaching.nl/artikel/impactvol-innoveren-zet-elke-breinstijl-op-het-juiste-moment-in/Gׁׁrנe21fK5d D**9׉H :https://boomcoaching.nl/artikel/creativiteit-en-innovatie/Gׁׁrנe21fK5e 'l 9׉H <https://www.professioneelbegeleiden.nl/wetenschap-samengevatGׁׁrנe21fK5f (#l 9׉H Ihttps://www.professioneelbegeleiden.nl/innovatie-gamification-en-coachingGׁׁrנe21fK5g (ml 9׉H Ahttps://www.professioneelbegeleiden.nl/nieuw-beter-of-minder-meerGׁׁrנe21fK5h **9׉H <https://www.professioneelbegeleiden.nl/wetenschap-samengevatGׁׁrנe21fK5i !**9׉H Ihttps://www.professioneelbegeleiden.nl/innovatie-gamification-en-coachingGׁׁrנe21fK5j k**9׉H Ahttps://www.professioneelbegeleiden.nl/nieuw-beter-of-minder-meerGׁׁrנe21fK5k xǁ̜9׉H 5https://www.boomcoachingcollectie.nl/werkvormenboekenGׁׁrנe21fK5l Q̯9׉H Thttps://www.boomcoachingcollectie.nl/catalogus?t=database-article&o=publication_dateGׁׁr׉E	6Artikelen in BoomCoaching en Professioneel
begeleiden in relatie tot het thema innovatie
Van verbeteren naar vernieuwen:
innoverend leren
Aty Boers en Marijke Lingsma
De stap zetten van continu verbeteren
naar fundamenteel vernieuwen vraagt om
innovatief denken, bestaande structuren
loslaten en openstaan voor andere manieren
van kijken. Zoeken naar nieuwe manieren
van teamoverstijgend samenwerken, een
heel andere benadering van een vraagstuk of
vormgeven aan een nog onbekend werkveld.
Dat samen noemen we innoverend leren.
Lees meer
Impactvol innoveren
Sandra Minnee en Elise Verberg
Hoe kan BreinStijl@Work helpen om de creatieve
denkkracht van je organisatie beter te benutten?
Hoe oogst je de specifieke creativiteit van elke
BreinStijl? Welke creatieve technieken spreken
bepaalde BreinStijlen meer aan? Je leest het in
het artikel Impactvol innoveren.
Lees meer
Creativiteit en innovatie
Tjeerd Bartlema
Innovatievermogen is van groot belang om te
kunnen overleven als organisatie. Behalve het
zorgdragen voor efficiency en kwaliteit moet een
organisatie producten en diensten vernieuwen
om aan te blijven sluiten bij veranderende
klantwensen, maatschappelijke trends en
technologische ontwikkelingen.
Lees meer
Wetenschap samengevat:
waar kan ik je mee helpen?
Hoe doeltreffend is een chatbot of coachbot
ten opzichte van een coach van vlees en
bloed in het faciliteren van cliënten om hun
doelen ter realiseren? Promovenda Marjolein
Stefens en haar begeleider Johan Lataster
geven antwoord aan de hand van verschillende
onderzoekspublicaties.
Lees meer
Innovatie: Gamification en coaching
Simone van Alphen en Bart lamot
Gamification staat voor het inzetten van
spelelementen in een situatie die oorspronkelijk
niets met spelen te maken heeft. Het doel is
om de situatie leuker te maken en mensen te
betrekken. Dit artikel geeft inzicht in wat de term
inhoudt en hoe je het bij coaching kunt inzetten.
Lees meer
Nieuw = beter of minder = meer?
Innovatie in, bij en door coaching
TvC-december 2010, Woody van Olffen
Dit artikel staat kort stil bij een aantal begrippen
en kernideeën over innovaties uit de economische
wetenschap. Vervolgens stelt de auteur zich
de vraag wat de relatie zou kunnen zijn tussen
coaching en innovatie en richt zich daarbij op
twee mogelijke verbindingen: coaching van
innovatie en innovatie van coaching.
Lees meer
׉	 7cassandra://KleoKc0frk83TdFRamtipr9ARGD85HPFucrCZYrl668#`̵ e20fK5׉EmBoom Coaching Collectie
(voorheen Coachlink)
Met Boom Coaching Collectie
(voorheen Coachlink) krijg je
toegang tot de inhoud van meer
dan 300 coachingsboeken die je
in een handomdraai doorzoekt; de
nieuwste coachingstitels, maar ook
de vertrouwde standaardwerken. Ze
bieden je relevante en actuele kennis,
expertise en tools om je verder
ontwikkelen en je vaardigheden
te verbeteren. De boeken lees je
online, ze kunnen niet worden
gedownload. Wel kun je downloads
maken van bijvoorbeeld een oefening
om te delen met je coachee. Als
je op het printericoontje klikt, kun
je de betreffende pagina plus de
vier daarop volgende pagina’s
downloaden.
In de Collectie vind je ook meer
dan 500 werkvormen, waarmee
je direct aan de slag kunt.
Verbinden met je vakgenoten
doe je dankzij de profielen van
andere NOBCO-coaches. Ben je
op zoek naar een gevatte quote,
inspiratie of korte bespiegelingen?
Boom Coaching Collectie geeft
je ook nog eens toegang tot de
inhoud van alle jaargangen van de
Coachingskalender.
Boomcoaching is gratis bescikbaar
voor NOBCO-coaches (niet-leden
betalen € 21,25 per maand).
17
Professioneel
begeleiden
Alle NOBCO-coaches met een
EIA-certificering hebben vanaf dit
jaar toegang tot het kennisplatform
Professioneel begeleiden. Dit platform
ontsluit vele vakbladen en archieven
zoals Tijdschrift voor Coaching,
LoopbaanVisie en Tijdschrift Positieve
Psychologie.
׉	 7cassandra://ZYT6iHwNOvQd0UYTHw-Vv2ofEwua6kZQoU243lgwB0Y`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://znxbhi5tfjLVR1qts57wkV9vEG51cDMqayZ3W6IrVvA %`׉	 7cassandra://_gNqp6u2Mqqd6lDc8VY9j-KINhw6FRKTwpOz59rL-Xos`S׉	 7cassandra://bymJuRSgVPYlHv7W2wPB5uhGcuEpayWhiNLYEnkiyJk*g`̵ ׉	 7cassandra://qxu7Ktsqsv8AdzX3Y0wuPXq16YaC_KEj8n6yk_KfNds`͠e22fK5pט  {u׉׉	 7cassandra://gwKBKDciMoRnq1kAKPLhgx4G763zdRTEQTEareBR5LE ` ׉	 7cassandra://on2YbR-MI9zFMqoBmmJ6KILpAzPst_xc3Z17WwIpfHwV`S׉	 7cassandra://nbLm3b7J8htkKCiftRrqRY_mghO2Jw8Tfk2-sCP0OIAy`̵ ׉	 7cassandra://YSqnVcCgjSOE_hK-_NiiZlL72YA4Yic5GCA-8YW8qR0?{:͠e22fK5q׉EDInterview met Marjolein Hins over coaching en belangenbehartiging
‘Coaching zou veel vaker preventief
ingezet kunnen worden om innovatie
en doelstellingen te bereiken’
Marjolein Hins is adviseur en belangenbehartiger voor o.a. Leven Lang Ontwikkelen (LLO). Een
aanpak mede door de overheid geactiveerd om mensen te stimuleren de eigen regie te nemen op
hun loopbaan. Veel regelingen zijn nog gericht op loopbaancoaching en te weinig op preventie
en het algehele welzijn van mensen en dat is zonde, volgens Hins. “Ik zie dat men Leven Lang
Ontwikkelen bijvoorbeeld rationeel in resultaten als certificaten en diploma’s heeft vertaald,
terwijl de meeste ontwikkeling bij mensen wordt bereikt door een combinatie van persoonlijke
bewustwording, vaardigheden vergroten en persoonlijke begeleiding.”
Interview: Miriam Oude Wolbers
׉	 7cassandra://bymJuRSgVPYlHv7W2wPB5uhGcuEpayWhiNLYEnkiyJk*g`̵ e20fK5׉E	mensen, dan ontwikkelt de
organisatie’
‘Ontwikkel je de
19
Hoe ben jij in het vak van belangenbehartiger
voor Leven Lang Ontwikkelen terecht
gekomen?
“Vanuit mijn ervaring met en visie op bedrijven. Mensen
vormen samen een organisatie. Ontwikkel je de
mensen, dan ontwikkelt de organisatie. Ik kom uit de
financiële hoek. Personeelskosten waren vaak de grootste
kostenpost en aan mensen werd vaak het minste
aandacht besteed. Dat deed mij afvragen: laten we hier
geen resultaten liggen? Ik was actief in het bedrijfsleven
en zag dat de regels, die meestal nog leidend zijn, vaak
juist averechts werkten en besloot daar iets aan te willen
doen. Onder andere door mij actief in te zetten voor
de politieke lobby voor het Leven Lang Ontwikkelen.”
Wat zag jij gebeuren in die organisaties?
“Ik zag een topdownwerking die doorbroken moet worden,
wil je mensen ruimte geven om meer verantwoordelijkheid
te (kunnen) nemen en zichzelf te ontwikkelen.
Daarnaast zag ik verloop van goede mensen in organisaties,
die niet door de gevestigde orde heen wisten te
komen met hun frisse ideeën. Organisaties weten ook
vaak niet goed aan welke knoppen ze kunnen draaien
om het anders te doen. Zeker met de nieuwe technologieën
kunnen we ons vanaf 2000 anders organiseren,
daar wilde ik aan meewerken. Ook zag ik dat jongeren
en innovatieve mensen hulp nodig hebben om begrepen
en aangenomen te worden met juist die talenten,
die zo nodig zijn voor transformatie.”
Kun je dit iets meer uitleggen en een
voorbeeld geven over die (technologische)
veranderingen?
“Door de grote diversiteit aan generaties en culturen op
de werkvloer, met allen hun eigen gedrag en communicatie(wijzen)
en meer gebruik van in the cloud en open
systemen, social media en ook whatsapp zijn organisatie-
en communicatieprincipes behoorlijk veranderd.
Macht en hiërarchie worden doorbroken, organisaties
worden platter. Daardoor hebben organisaties mensen
nodig die daarmee om kunnen gaan en anderen daarin
mee kunnen nemen. Ik werk bijvoorbeeld voor not for
profit consultancybedrijf Charistar, die naast strategie,
bestuur, onderzoek en (relatie)ontwikkeling vooral praktische
bruggen bouwt tussen mensen en organisaties.
Wij brengen jongeren, die met innovatieve oplossingen
meestal vrij makkelijk werken en ook nog veel te leren
hebben, aan het werk in maatschappelijke organisaties
vanuit een management traineeship. Daarin leren zij én
hun managers Future Leadership principes en trekken
׉	 7cassandra://nbLm3b7J8htkKCiftRrqRY_mghO2Jw8Tfk2-sCP0OIAy`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://IHgv91JtQk5jylvC9VZ3Ty-n47QcI2VSo3RV7ibtKeo ;` ׉	 7cassandra://1ZSHcgsBF4drfFxbu2NBtROPVyu2Xnn_-vTiSu2Q-JYvo`S׉	 7cassandra://Th1gF1xlwCFBNNfRrF7iXk4DB0uXmr5kSfY9xPkgG2kT`̵ ׉	 7cassandra://WyHiv_SRdr_zKkMbJHdbKX_W9wSS5-mMJI0PNzFUh1oC$͠e22fK5uט  {u׉׉	 7cassandra://cmg9y12prXiaUEaWDPyS7yEvngAkY1Dy5Yj81GJfp_I J9`׉	 7cassandra://hnfiKHxsP5nqmh2GI8PjF2JQrD4MG4MbBlgwEqHsQM8]`S׉	 7cassandra://owuzp-nERV8i07q349Qb4A676-lAEFp14xSCFvREmnM8`̵ ׉	 7cassandra://J9E4ewNWFtJd8ODG7zD6aEY9nWxAKauLAW-0urccE30R͠e22fK5vנe22fK5s @9׉H ;https://www.nobco.nl/ik-ben-een-coach/subsidiemogelijkhedenGׁׁrנe22fK5t ']9׉H ;https://www.nobco.nl/ik-ben-een-coach/subsidiemogelijkhedenGׁׁr׉EEde organisaties fris bloed aan. Zo leren we allemaal van
elkaar tijdens het werken in de praktijk. Een win-winwin
situatie.”
Wat zijn jouw ideeën over duurzame arbeidsmarkt?
“Ten
eerste dat we effectiever worden en werk(zoek)enden,
burgers en beroepsverenigingen, en zeker ook
ondernemers zelf, aan tafel erbij halen om hun oplossingen
te brengen. Voor succesvolle uitvoering, zowel
in bedrijven als in landelijk beleid, is het heel belangrijk
om de verbinding tussen beleid en praktijk te maken.
Landelijk zou hier vanuit politiek en beleid gezien ook
altijd de wetenschap aangesloten moeten worden voor
borging van opgedane kennis en ervaring.
Daarnaast dat we een andere vorm van samenwerken
gaan omarmen. Eentje die het doel centraal zet en geld
en diverse partijen praktisch samenbrengt waardoor
kwalitatief sneller resultaten worden behaald. Wij
noemen dit Collectief Ontwikkelen, Bruggen Bouwen of
Collective Impact. Deze vorm van werken is anders en
zeer interessant, omdat het direct mensen en organisaties
ontwikkelt en op termijn ook veel kosten bespaart.
En boven alles gezonde, blije mensen oplevert.
Als laatste, de veranderingen die we momenteel tegenkomen
roepen veel weerstanden en angsten op,
die vooruitgang blokkeren. Coachende kwaliteiten zijn
onmisbaar om mensen te begeleiden in deze ontwikkelprocessen.
Ik zou dus veel gerichter coaches en begeleiders
met deze kwaliteiten inzetten in organisaties.”
De overheid zette eerst in op leren voor
50-plussers en toen het ontwikkeladvies.
Waarom vindt de politiek het belangrijk
dat mensen blijven leren oen ontwikkelen
ook al hebben ze al jaren werkervaring?
“Verandering is van alle jaren, sinds 2000 zijn er veel
oplossingen ontstaan die maken dat werk heel anders
georganiseerd kan worden. Het is dus belangrijk voor
organisaties dat mensen die er werken deze nieuwe oplossingen
snappen en ermee om kunnen gaan. Echter,
ook dat mensen de veranderingen mentaal en emotioneel
kunnen verwerken. Naast leren is dus ook persoonlijke
ontwikkeling (middels coaching) een belangrijk
aandachtspunt van de overheid en bedrijfsleven.”
Zie jij in de politiek aandacht
voor coaching?
“Nog te weinig. Ik zie dat men Leven Lang Ontwikkelen
bijvoorbeeld rationeel in resultaten als certificaten en
diploma’s heeft vertaald. Terwijl de meeste ontwikkeling
bij mensen wordt bereikt door een combinatie van
persoonlijke bewustwording, vaardigheden vergroten
en persoonlijke begeleiding. Dan kan iemand echt haar/
zijn capaciteiten vergroten.
Dat is deels een cognitief proces, dingen snappen en
doorzien. Dingen anders doen vraagt echter om meer:
anders leren luisteren, anders leren denken, anders
leren communiceren en anders leren handelen. Om daar
te komen zul je onderweg weerstanden en blokkades
(in jezelf) tegenkomen, die opgelost moeten worden
voordat je verder kunt.
Precies het gedeelte dat nu nog geen aandacht krijgt
of pas als het flink mis is gelopen en er al veel leed is
geschied. Dat is zonde in mijn optiek en daarom zou
coaching veel vaker preventief ingezet kunnen worden
en vooral ook in grote publieke subsidies en financieringstrajecten
verwerkt moeten worden om innovatie
en doelstellingen daadwerkelijk te bereiken.”
Zijn er regelingen waar coaches of coachees
gebruik van kunnen maken en zo ja, waar?
“Veelal zijn die regelingen nog gericht op alleen
loopbaancoaching. Denk bijvoorbeeld aan de Sterk
in je werk regeling binnen zorg- en welzijnssector,
A+O Fonds Rijk, duurzaamheidsregelingen in de
bereikt door een combinatie van persoonlijke
bewustwording, vaardigheden vergroten en
persoonlijke begeleiding’
‘De meeste ontwikkeling bij mensen wordt
׉	 7cassandra://Th1gF1xlwCFBNNfRrF7iXk4DB0uXmr5kSfY9xPkgG2kT`̵ e20fK5׉E	?schoonmaakbranche, individuele leerrekeningen in
diverse CAO’s waarbij werkenden zelf budget voor
loopbaanbegeleiding opbouwen en de SLIM-regeling
voor MKB-bedrijven. Daarnaast zitten er nog een aantal
opleidingen in STAP die coaching in zich hebben, wat
niet de bedoeling was, maar door aangesloten te zijn bij
onderwijsbranche er doorheen slopen in de wetgeving
(red: deze regeling stopt 1 januari 2024).
Opvallende uitzonderingen zijn de Werktuig PPO regeling
in de creatieve of culturele sector, het Ontwikkelvoucher
in de CAO van de Banden- en Wielenbranche
VACO, de subsidie Lerend Werken voor Schoolleiders,
de vergoeding leefstijlcoaching in de zorgverzekering
en interne jobcoaching van het UWV.
Ook zijn er behoorlijk wat regionale regelingen waar
coaching of loopbaancoaching onderdeel van uitmaken.
Deze zijn niet centraal vindbaar en zover mogelijk
samen met andere regelingen genoteerd op de website
van NOBCO.
Wat kunnen we leren van andere landen op
het gebied van het leven lang ontwikkelen?
“Andere landen stimuleren het leven lang ontwikkelen
op meerdere manieren. Van digitale portalen voor leren,
begeleiding en EVC (red: Erkenning van Verworven
Competenties), tot het geven van opleidingsverlof,
loopbaanbegeleiding, outreach- en bewustmakingsactiviteiten,
kwaliteitsframeworks en validatie eerder
verworven competenties (EVC). Er wordt in elk geval
op Europees niveau veel uitgewisseld zodat de lessons
learned gedeeld worden met elkaar en naar de praktijk
in de diverse landen kunnen worden doorgegeven via
Europees beleid.”
De STAP-regeling stopt in 2024, zijn er
andere plannen voor het ontwikkelen van
mensen?
“Die zijn er wel maar daar is nog geen heldere uitspraak
over gedaan.
Ik denk eerlijk ook dat we niet op de landelijke overheid
moeten wachten maar vooral als werk(zoek)enden,
werkgevers, opleidingsinstellingen, vakbonden, gemeenten
en het regionale netwerk van (zelfstandig)
professionals zelf in actie mogen komen om zaken
anders te organiseren.
We kunnen veel dichterbij mensen zaken organiseren
en makkelijker vindbaar maken. Hoe mooi zou het zijn
als je gewoon bij jouw gemeentehuis en andere plekken
binnen kunt lopen waar je zowel je paspoort kunt halen,
als je belastingvragen stellen of je zaken rondom je huis
kunt regelen en ook partijen kunt vinden die je helpen
bij je persoonlijke ontwikkeling en studie.
21
׉	 7cassandra://owuzp-nERV8i07q349Qb4A676-lAEFp14xSCFvREmnM8`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://jMKrdw5Hk82ZM6mT_9-qAqbOdcGj8_QZbdeO3bWsJjI ` ׉	 7cassandra://Kb5wVpiOHeVsOQx1X1lFRy2VBfFGfwjHho7EmgEGmeMW`S׉	 7cassandra://m8af00KSt-W_EHP2OSB4NT8BoWqE3LXao9OjCYm_4MA`̵ ׉	 7cassandra://WU_2jRpw4BT8AwHOiKKGz2oaJq1FK58kmk6UbQxFUE8f̜͠e22fK5xט  {u׉׉	 7cassandra://gh8dyQHEH-V1IKRyDtXfJTMWLNzVbnks3s1D_mjVWV4 `׉	 7cassandra://qQ-mmaaz6wSWNtp5k_rYSHiGbVSLlRLv4NTMP0J1EKIaJ`S׉	 7cassandra://n3eaTBRNNmrEfc_43dwV9npdAW0-2tkGDB9JkfgG2M4`̵ ׉	 7cassandra://SnMFXHHr1ycE9KdfP8lZtIkd2L4IyUa6L69fvKgDwZ0ͦ\͠e22fK5y׉E;Hiervoor hoeven we echt geen nieuwe locaties te creëren
voor de diverse samenwerkende mensen en organisaties.
Het is meer een kwestie van goede ingangen
creëren met mensen die snappen hoe het speelveld in
elkaar zit en mensen kunnen begeleiden en doorverwijzen.”
Wat
denk jij dat het belangrijkste is waar
Nederland in zouden moeten investeren?
“Ik zie dat veel mensen onvoldoende op school of in de
praktijk hebben geleerd om zichzelf uit te (mogen) spreken,
te observeren en hun handelen bij te stellen waar
nodig. Ook zijn we niet goed in open zijn en feedback
geven én ontvangen. Zaken waardoor we juist samen
leren en ontwikkelen. Daar zouden we meer op kunnen
investeren. Coaches en ervaringsdeskundige mensen
met coachende en communicatieve vaardigheden zijn
ervoor in de wieg gelegd.
Dit zou ook in lesprogramma’s op school verder kunnen
worden ingebed. Daarbij horen ook werkvormen waarin
spelenderwijs in de praktijk zaken wordt ontwikkeld
zoals ik eerder besprak. Door de ervaring In de praktijk
beklijft het geleerde!”
Welke keuzes zou jij maken als je politiek
actief was?
“Ik zou de geest voeden, die nu uit de fles aan het
komen is, dat ZZP’ers net zoveel positieve aandacht
krijgen als andere werkenden. Dat we gaan zorgen dat
zij niet langer worden uitgesloten, maar ingesloten. Het
maakt namelijk niet uit hoe je werkt en je geld verdient
als de organisatievragen maar worden opgelost. Het
vraagt wel een ommezwaai in het denken om hier te
geraken. Dit zal ons veel gaan opleveren, omdat onze
aandacht daarna naar de totale bevolking kan gaan en
hoe we hen gezond, gelukkig en aan het werk houden
op een manier waar zij energie van krijgen.
Daarnaast zou ik de STAP-regeling gaan repareren en
terugbrengen in een staat die de bedoeling ervan recht
doet. Dat mensen die geen geld hebben of dat niet krijgen
van hun werkgever of uitkeringsinstantie geholpen
worden om zich te (om)scholen, ook voor duurdere
opleidingen.
Verder zou ik tussen het Ontwikkeladvies en STAP een
nieuwe vorm van regeling creëren. Eentje waar coaching/begeleiding
en ontwikkeling centraal staan, want
daar is nu te weinig voor geregeld.
Zoals aangegeven is de werkelijke toegevoegde waarde
van coaching en begeleiding voor ontwikkeling van
mens en organisatie nog te weinig bekend. We zijn nu
nog vrij cognitief georiënteerd met het Ontwikkeladvies
en STAP. Coaching en begeleiding gaat mensen direct
in het moment dingen leren, zodat ze het een volgende
keer anders kunnen doen.”
Marjolein Hins is onder andere oprichter en
adviseur bij OntwikkelRijk. Zij is sinds 2000
actief met strategie, (ecosysteem)organisatie en
ontwikkeling o.a. in het veld van arbeidsmarkt en
onderwijs.
In 2017 zette zij Leven Lang Ontwikkelen op de
Rijksagenda en stond OntwikkelRijk aan de basis
van het eerste Ontwikkeladvies. Sinds 2020 is er
een samenwerking tussen haar en NOBCO.
׉	 7cassandra://m8af00KSt-W_EHP2OSB4NT8BoWqE3LXao9OjCYm_4MA`̵ e20fK5׉EKunnen coaches en AI-coaches
naast elkaar bestaan?
23
Er is een race aan de gang tussen de mens en AI. Dat weten we al en we weten ook dat het sneller
gaat dan we denken. Toch denkt niet iedereen vaak aan de gevolgen voor werk en leven. Sommigen
denken er liever helemaal niet aan. Dat is echter wel nodig. Op de jaarlijkse conferentie van EMCC
Global in Praag vertelde EIA senior practioner coach en tech-ondernemer Rebecca Rutschmann dat
de ontwikkelingen met AI nog veel sneller gaan dan we kunnen vermoeden.
Tekst: Mariska Verduijn
Zelfs Rebecca Rutschmann weet niet hoe de ontwikkelingen
zullen zijn over een aantal maanden of over een jaar. En zij
werkt met AI en ontwikkelt o.a. programma’s waar een coachee
wordt begeleid door een AI coach. Wel kan ze vertellen:
als de informatie van ChatGPT-3 nu een zandkorrel zou zijn
dan is ChatGPT-4 een grote cirkel. Om in getallen uit te drukken:
van 175 miljard gaat het dan naar 100.000 miljard eenheden
van informatie. Op dit moment zijn we bij ChatGPT-3.5 en
die kan van alles op het gebied van coaching. Zo kan hij:
• Parafraseren op een empathische wijze;
• Classificeren en daarbij kan hij onderscheid maken tussen
een beschrijving van een situatie en wat de coachee daarin
bezighoudt (topic/concern);
• Samenvatten;
• Emoties van de coachee herkennen;
• Een coachprogramma ontwikkelen, met inhoud en
in verschillende talen.
Dat gaat niet vanzelf. Rebecca heeft er veel werk aan
om de AI-coach hiervoor te instrueren en hem te leren
om dit zichzelf aan te leren. Zo is het van belang wat
voor soort coach de AI-coach moet zijn, zoals een
business coach of een life coach. Ethiek speelt ook
mee. En dat is op verschillende manieren. Ook een
AI-coach dient zich volgens een ethische gedragscode
te gedragen. Bij AI is het bovendien belangrijk dat een
coachconversatie niet op het internet terecht komt.
Ontwikkelaars van AI hebben hier ethische normen voor
ontwikkeld.
Worden we vervangen door een AI-coach?
De ontwikkelingen gaan dus snel en die hebben gevolgen
voor coaches. Nu al kan een chatbot een standaard
deel van een coachtraject uitvoeren, wat hybride coaching
mogelijk maakt en coaching voor meer mensen
׉	 7cassandra://n3eaTBRNNmrEfc_43dwV9npdAW0-2tkGDB9JkfgG2M4`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://oHd3KInI3lsBbzoRrQ5eh7zdxioA_rMa4993_DRifc4 !` ׉	 7cassandra://V14wprP_FIAl_hz2lLRb5QRNrHRrBX4dSztJldPm02oD`S׉	 7cassandra://FvS6d8c-7PAldYXPUQJysmxAwXHtUTw9h_JlZOJqrDEU`̵ ׉	 7cassandra://K4pvEpY5Bu-p_31tJ31GfxaX1ic7JdGwRfupEqIKQvs7D͠e22fK5}ט  {u׉׉	 7cassandra://hGBsf4T3Xezu2F38AWzpj9jQjvY8R7zX07nsBUA8a7k B`׉	 7cassandra://w1ZQzsvev4i625Kw4z_Nyl7e_d_ZoVUWbBqwBOv0EAIG`S׉	 7cassandra://rOHT_FQhiDSrCB5saMrnVyI3_WbKwOBhWVR1-jbO_Gk8`̵ ׉	 7cassandra://_WwuA275k-nY3V1lmZC8H_x-bJKblA7hFlA0XXrWzUs 7͠e22fK5~נe22fK5| G̂9׉Hhttp://www.evoach.comGׁׁrנe22fK5΄ N̌9ׁHhttp://www.evoach.comׁׁЈ׉Ebeschikbaar kan maken. Dit vraagt weer nieuwe vaardigheden
van een coach. Ethische kwesties blijven een
aandachtspunt en Rebecca raadt beroepsorganisaties
vooral aan om samen te werken om een rol te kunnen
blijven spelen in de toekomst.
Een belangrijke vraag blijft: worden we als coaches
nu vervangen door een computer? “Ja dat kan”, zegt
Rebecca. Sterker nog, ze laat een demonstratie zien
van een ethisch verantwoorde AI-coach die ze gebruikt
en (mee) ontwikkelde. De AI-coach is zichtbaar met
een icoontje waarop een schattige Alpaca staat afgebeeld
en de vermelding AI-coach. Een Deense coach
mag de coachee zijn en typt op het grote scherm zijn
coachvraag in. Er ontstaat al gauw een ‘chat’ tussen
de AI-coach en de coachee. De coachee leeft zich uit
en stelt moeilijke vragen aan de AI-coach. De AI-coach
typt rake vragen terug, vraagt om verduidelijking bij
vaagheden en blijft geduldig. Soms moet de Deense
coach even nadenken over zijn volgende reactie. De
AI-coach reageert begripvol met “Neem gerust even de
tijd om na te denken.” De Deense coach vraagt of de
coach de vraag anders kan formuleren. “Ik begrijp het
niet helemaal.” Geen probleem, meteen komt de vraag
in eenvoudiger taal. Om te testen wat de AI-coach kan,
is het volgende antwoord in het Deens. Ook dat is geen
probleem: “Wil je liever in het Deens? Dat kan.”
De AI-coach kan veel en op sommige gebieden kan hij
meer dan wij als coaches. Data-analyse staat daarbij
op nummer 1, gevolgd door beschikbaarheid en consistentie.
Maar er is meer. De AI-coach kan ‘long-term
tracking’ doen, dat wil zeggen makkelijk terughalen wat
eerder is gezegd. Hij kan snel opschalen en kan dus
meer coachees aan dan wij, nog tegelijkertijd ook, hij
leert en past zich aan, is neutraal en makkelijk toegankelijk
en niet zo duur.
Zeven dingen waarin wij beter zijn
We moeten dus rekening houden met snelle ontwikkelingen.
Of we het leuk vinden of niet: ChatGPT-4
‘Nu al kan een
chatbot een
standaard deel van
een coachtraject
uitvoeren’
׉	 7cassandra://FvS6d8c-7PAldYXPUQJysmxAwXHtUTw9h_JlZOJqrDEU`̵ e20fK5׉EdEen belangrijke
vraag blijft:
worden we
als coaches nu
vervangen door
een computer?
komt eraan en de AI-coach zal steeds beter worden.
We hebben hiermee om te gaan. Als er tenminste nog
een toekomst voor coaches is. Ja, die is er zeker, vertelt
Rebecca. Er zijn in ieder geval zeven dingen waar we
als ‘human coach’ beter in zijn:
1. Aanwezigheid, connectie maken en
de ‘human touch’
2. Gebruiken van instinct en intuïtie
3. Anderen inspireren en motiveren
4. Ethiek en morele overwegingen en beslissingen
nemen /reasoning
5. Flexibiliteit
6. Verantwoordelijkheid nemen/accountability
7. Complexe problemen oplossen
Het is tijd voor zelfcoaching van de coach over coachvragen
als: wat betekenen de AI-ontwikkelingen voor
mijn beroep als coach? Hoe kan ik AI als coach benutten?
En wil ik dat wel? Kom je er niet uit? Wie weet is
er momenteel al een AI-coach in staat om coaches met
deze coachvraag te ondersteunen, in ons persoonlijke
dialect.
25
Rebecca Rutschmann (www.evoach.com) is
aangesloten bij EMCC Duitsland en is EIA senior
practioner coach. Ze is tech-ondernemer, spreker
en netwerker met internationale werkervaring en
zoekt naar manieren om coaching te liberaliseren
door het voor iedereen digitaal beschikbaar te
maken. Tijdens de EMCC Global conferentie in
Praag verzorgde zij de workshop The new era of
coaching: in the age of generative AI like ChatGPT.
׉	 7cassandra://rOHT_FQhiDSrCB5saMrnVyI3_WbKwOBhWVR1-jbO_Gk8`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://bSpijPkoujFiquWrRrA0cf41qLZJt_P5_lzr4srdHZ0 ;`׉	 7cassandra://lFHNvyaImiR4om8dikxmHmstvguCyGX8q-QE7iO6KCYP`S׉	 7cassandra://PyvomJ3aG9yFm-ZjUQqHD06A-g3AQcogltz8iOiw8Q8[`̵ ׉	 7cassandra://i0XmVMOk690yLKXDzPniyq3zQXSGRmYnsYuwR1IddxY ̔͠e22fK5΃ט  {u׉׉	 7cassandra://rK39jsKOhu4CLbHN6CuDN8S8WsxdldbUfKH6A84_ASw &&` ׉	 7cassandra://8uElMQ9-copbxwQuCyUooFsQCEcv48vWj3xTw8Xnc9oY}`S׉	 7cassandra://JgbUuaeAGO3kT8kQ5VJT2Ut40HtpC3I8S4c9dPbsOzg;`̵ ׉	 7cassandra://8PrYVOxRC_CrsrHKG2FKTTVixfglSPUDK4S5b_CFfnwIF͠e22fK5΅נe22fK5΀ nL̊9׉Hhttp://www.coachvici.comGׁׁrנe22fK5΁ {z9׉Hhttp://www.evoach.comGׁׁrנe22fK5΂ 9׉H  http://www.coachhub.com/nl/aimy/Gׁׁrנe23fK5Ή 9ׁH !http://www.coachhub.com/nl/aimy/)ׁׁЈנe22fK5Έ ̄9ׁHhttp://www.evoach.comׁׁЈנe22fK5· iR̔9ׁHhttp://www.coachvici.comׁׁЈ׉EDWetenschap
Een band opbouwen met een
coaching chatbot
Ook binnen coaching heeft kunstmatige intelligentie, ofwel AI, zijn intrede gedaan. Sinds kort
staan coaching chatbots zoals Vici, Mo en Aimy tot ieders beschikking. Sterker nog, de eerste
onderzoeksresultaten lijken erop te wijzen dat dergelijke coaching chatbots niet onderdoen voor
de menselijke coach. Zelfs het opbouwen van een band met een chatbot lijkt mogelijk te zijn.
Moeten coaches vrezen voor hun toekomst? Of is er een samenwerking mogelijk, waarin AI en
menselijke coaches elkaar aanvullen?
Tekst: Eefje Rondeel
׉	 7cassandra://PyvomJ3aG9yFm-ZjUQqHD06A-g3AQcogltz8iOiw8Q8[`̵ e20fK5׉EDoor de inzet van coaching chatbots
wordt coaching voor veel meer
mensen beschikbaar
Als we het hebben over kunstmatige intelligentie
of AI dan hebben we het over een verzameling van
technologieën die de menselijke cognitie nabootsen.
Er wordt bij AI vaak onderscheid gemaakt tussen twee
soorten: een hele specifieke vorm van AI, waarbij de
AI in staat is om één hele specifieke taak uit te voeren,
en een hele brede vorm van AI, die in functioneren
vergelijkbaar is met een mens. Soms wordt er nog
een derde vorm genoemd: een soort super AI, die qua
functioneren de mens voorbijstreeft. Dat is de vorm die
we vaak terugzien in sciencefictionfilms en series. De
huidige vormen van AI zijn voornamelijk heel specifiek.
Denk aan een tool die kan helpen bij het selecteren van
de juiste kandidaten bij een sollicitatie of een tool die
artsen ondersteunt bij het stellen van een diagnose. Het
zijn AI technologieën die ontworpen zijn om één ding
heel goed te kunnen.
Voor iedereen toegankelijk
Ook binnen coaching heeft AI zijn intrede gedaan.
Daarmee heeft coaching veel verschillende
verschijningsvormen gekregen, variërend van het meer
traditionele face to face gesprek tot online coaching
en nu dus ook coaching met een zogenaamde chatbot.
Zo zijn tegenwoordig de chatbots Vici en Evoach
beschikbaar, maar ook de spraakgestuurde virtuele
coach Aimy (zie kader).
27
Coaching chatbots Vici, Evoach en Aimy
Vici (www.coachvici.com) Vici werd ontwikkeld
door onderzoeker Nicky Terblanche. Een gesprek
met Coach Vici kun je vergelijken met een
whatsapp gesprek met een chatbot. Coach Vici is
gespecialiseerd in één specifiek aspect van coaching:
mensen begeleiden bij het formuleren en bereiken
van doelen. In de eerste fase van de coaching richt
Coach Vici zich op het duidelijk krijgen van het doel,
vervolgens staat het monitoren van de vooruitgang
centraal. Coach Vici stelt dan vragen als: “Ik ben heel
nieuwsgierig naar je vooruitgang. Hoe gaat het sinds de
laatste keer dat we elkaar spraken?”
Evoach (www.evoach.com) Evoach biedt verschillende
modules en kan gebruikt worden als vervanging
van een menselijke coach maar ook als aanvulling
op een coachtraject met een coach. De modules
variëren van het identificeren van een onderwerp
tot het ontdekken van waarden en het omgaan met
stress en overbelasting. Evoach werkt vergelijkbaar
als Vici, waarin je interacteert met een chatbot die je
vragen stelt en waarbij je soms opties te zien krijgt
(bijvoorbeeld op basis van je eigen input) om aan te
klikken. Het Evoach platform lijkt uitgebreider dan de
functionaliteit van coach Vici. Evoach biedt ook de
mogelijkheid voor integratie van ChatGPT.
Aimy (www.coachhub.com/nl/aimy/) Aimy is
een spraakgestuurde coach die eenvoudige
coachgesprekken kan voeren over een bepaald
onderwerp. Aimy is beperkt tot gesproken taal en
maakt geen gebruik van visuele communicatie. De
interactie met Aimy is vergelijkbaar met het voeren van
een gesprek via Skype, waarbij Aimy in beeld is als een
(niet bewegende) avatar. Ze vraagt in eerste instantie
naar wat achtergrondinformatie. Helaas was mijn
kennismaking met Aimy van korte duur, zij leek mijn
input namelijk niet te horen of daarop te reageren.
׉	 7cassandra://JgbUuaeAGO3kT8kQ5VJT2Ut40HtpC3I8S4c9dPbsOzg;`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://qPaE2xL7haLktye0eMXq_q7_wTNTx1PpyKW7LRgR7Nc `׉	 7cassandra://sNm_n7N4iQjSwQFeJlmjSBQfyLr65sBMmJSA810qh6Ac*`S׉	 7cassandra://xeLAe9P5ju9KgDKG8EUxYKyHm2IxaiOzZKA1-T1buJE`̵ ׉	 7cassandra://xnlQ31M4eptJ4tX8lEWZsQZxH96V8nijv5wxlNm1ofk͢T͠e23fK5Ίט  {u׉׉	 7cassandra://4cKdwRzPVg4HIEG80Uspzht1lNurflxEKwMUMVncn3k `׉	 7cassandra://5LgtXpAVx-_37p9Oi_IBhZiN7UaHyEmVdZWAghonjMQvL`S׉	 7cassandra://7EG8QNDMMcfB1cLZ6wgddWcaOAn3kB8MMuHWjIAFaPM a`̵ ׉	 7cassandra://212NEK4Xd0x1fNMc20p7iOu0BkPrIc3EuOAbrTSSPwU͚n͠e23fK5΋׉E
Wat opviel is dat deelnemers een zekere
mate van relatie ervaarden met de
coaching chatbot
Dergelijke coaching chatbots kunnen verschillende
voordelen hebben. Met behulp van coaching chatbots
wordt coaching bijvoorbeeld voor veel meer mensen
beschikbaar dan met menselijke coaching. Dat heeft
vooral te maken met de hoge kosten die vaak gepaard
gaan met coaching door een menselijke coach. Maar
ook de beschikbaarheid van coaches speelt een rol.
Hoewel in Nederland de coaches welig tieren, is het
aanbod in bijvoorbeeld Afrika heel schaars. Coaching
met behulp van AI zou dan een uitkomst kunnen
zijn, en leiden tot een zogenaamde ‘democratisering’
van coaching. Daardoor is coaching niet meer alleen
beschikbaar voor rijke samenlevingen. Coaching wordt
op die manier niet alleen toegankelijk voor Sanne uit
Nederland, die ondersteuning nodig heeft in haar
nieuwe rol als leidinggevende, maar ook voor Safiya uit
Zuid-Afrika, die twijfelt welke opleiding ze moet gaan
volgen.
Een doelgerichte coaching chatbot
Er is dus wat te zeggen voor de inzet van coaching
chatbots. Maar zijn ze inderdaad een goed alternatief
voor een menselijke coach? Er is tot nu toe maar
één onderzoek uitgevoerd dat daar een voorzichtig
antwoord op lijkt te kunnen geven, namelijk het
onderzoek van Nicky Terblanche en zijn collega’s. Zij
vergeleken de resultaten van twee studies, waarbij
in één studie gebruik was gemaakt van coaching
via Skype (met een menselijke coach), en in de
andere van een coaching chatbot, namelijk Vici (zie
kader). Bij elke studie was er ook telkens een groep
deelnemers die geen coaching ontving, deze groep
was de zogenaamde controlegroep. De studies werden
in verschillende jaren uitgevoerd. Maar omdat de
opzet en manier van meten identiek was, konden de
onderzoekers de resultaten naast elkaar leggen om
daaruit voorzichtige conclusies te trekken. Wat bleek:
bij alle deelnemers uit beide studies was er sprake
van vooruitgang in het nastreven van doelen, ook in
de controlegroepen. Bij de controlegroep stagneerde
de vooruitgang echter bij vier maanden, bij coaching
met behulp van de coaching chatbot of Skype bleef
de vooruitgang doorzetten. Na vier maanden bleken
deelnemers die coaching kregen, of dat nu met
coach Vici of een menselijke coach was, beter in het
bereiken van hun doelen dan de deelnemers die geen
coaching ontvingen. Maar de onderzoekers vonden
geen noemenswaardige verschillen in het bereiken van
doelen tussen de menselijke coach en het kunstmatige
alternatief. Coach Vici deed in dat opzicht dus niet
onder voor menselijke coaching via Skype. De coaching
chatbot uit het bovenstaande onderzoek maakte
gebruik van een strak protocol waarin het formuleren en
nastreven van doelen centraal stond. Bij de menselijke
׉	 7cassandra://xeLAe9P5ju9KgDKG8EUxYKyHm2IxaiOzZKA1-T1buJE`̵ e20fK5׉Ecoaching via Skype stond de invulling niet vast. Het
stugge vasthouden aan een bepaalde techniek zou
volgens de onderzoekers kunnen verklaren waarom
Vici zo effectief was bij het helpen bereiken van doelen.
De onderzoekers verwachten dat bij complexere
vraagstukken een menselijke coach effectiever zal zijn.
Een band opbouwen met een chatbot
Andere onderzoekers, namelijk Vanessa Mai en haar
collega’s, bekeken of coachees een band kunnen
opbouwen met een coaching chatbot. Zij lieten
deelnemers interacteren met twee verschillende
chatbots. In één konden deelnemers telkens reageren
door het maken van een keuze, de andere chatbot
maakte gebruikte van open antwoorden. Er deden
echter zo weinig deelnemers mee aan het onderzoek
dat er eigenlijk geen conclusies zijn te verbinden aan
de resultaten. Wat wel opviel, is dat deelnemers een
zekere mate van relatie ervaarden met de coaching
chatbot, de zogenaamde werkalliantie. Deelnemers
konden op een schaal van één (nauwelijks) tot vijf
(heel vaak) aangeven hoe vaak zij bijvoorbeeld het
idee hadden dat de coachbot hen op prijs stelde, of
dat de manier waarop er werd gewerkt de juiste was.
Gemiddeld scoorden de deelnemers tussen de 2,5 en
3 (afhankelijk van het type chatbot) op die schaal. Dat
zou betekenen dat deelnemers in ieder geval een zekere
mate van werkalliantie ervaarden met de coaching
chatbot. Het klinkt vreemd: een band op kunnen
bouwen met een chatbot. Maar eerder onderzoek
op het gebied van therapie liet ook daar zien dat het
mogelijk was voor cliënten om een band op te bouwen
met een virtuele therapeut. Wat bij zou kunnen dragen
aan het ontwikkelen van die band is dat cliënten (of
coachees) minder schroom voelen om persoonlijke
informatie te delen dan met een mens van vlees en
bloed. Het is wellicht makkelijker om met coach Vici
te delen dat je eigenlijk spijt hebt van het krijgen van
je tweede kind dan met coach Erwin, die net vader is
geworden van zijn tweede kind.
De tuin van de buurman
Coaching chatbots lijken dus van toegevoegde waarde
te kunnen zijn. Maar zijn er ook nadelen? En hoe zit het
met ethische aspecten? Dat die ethische aspecten er
wel degelijk zijn ervaar ik zelf wanneer ik in gesprek
ga met Coach Mo van Evoach. Ik volg eerst een korte
sessie om mijn vraagstuk helder te krijgen, en daarna
werk ik aan een eerste concrete stap om mijn doel te
bereiken. Maar al snel blijkt dat coach Mo iets doet wat
een menselijke coach nooit zou doen: hij laat mij rustig
mijn gang gaan bij het plannen van een wraakactie op
mijn (fictieve) buurman die de muziek altijd te hard aan
heeft staan. Mo erkent mijn frustratie en vraagt me wat
voor mij een wenselijke uitkomst zou zijn. Ik vertrouw
hem toe dat het voor mij wenselijk zou zijn als mijn
buurman zelf ook stress zou ervaren en ophoudt met
zijn harde muziek. Mo vraagt welke opties ik overweeg
om mijn doel te bereiken. Ik overweeg zaken als het
leksteken van zijn banden, het vernielen van zijn
voortuin en het schrijven van een boze brief. Mo vindt
het allemaal prima. Wanneer ik de voor mij beste optie
heb gekozen (het vernielen van zijn voortuin) vraagt
Mo mij om een exacte datum te plannen waarop ik
dat ga doen. Het voorbeeld is misschien lachwekkend,
maar je kunt je voorstellen dat een dergelijke aanpak
vervelende gevolgen kan hebben. Een menselijk coach
had hier al lang ingegrepen. En wie zou er eigenlijk
verantwoordelijk zijn voor de vernielde voortuin van
mijn buurman? Kan ik mijn buurman dan verwijzen naar
coach Mo, die mij nota bene de exacte dag liet plannen
waarop ik dit ging doen? En wat als het niet gaat om
een vernielde voortuin, maar om collega’s, partners
of familieleden? Niet alleen negatieve uitkomsten
kunnen een ethisch vraagstuk zijn. Want hoe zit het
29
׉	 7cassandra://7EG8QNDMMcfB1cLZ6wgddWcaOAn3kB8MMuHWjIAFaPM a`̵ e20fK5e20fK5{בCט   {u׉׉	 7cassandra://F8RmxkoOwqP-ZaW7STekeTOzuQTLhVjCi-nqht07ZEI ` ׉	 7cassandra://UWtJsOifRPMWWHrOBNi5Fn28UhH_a7w_QE6byD-YVjgh`S׉	 7cassandra://e8rnBfNJCbFbVzs2wCJ0aM1842fPiu2wgAde-Aclj8k`̵ ׉	 7cassandra://-SP7x_lhxqwjpA8UBx5SyvVS6GR0JSLset3DKDDVRBEIf͠e23fK5Ύט  {u׉׉	 7cassandra://czB1IIsN_K_aL-XBlW6i2W5wfUSOq3j_plf_Qd0g8sE i`׉	 7cassandra://LMKnXTA-1T0CN9JwEqOyJikF9WOoPrysbWQnDPyi5ZwV'`S׉	 7cassandra://BWxz_PSz3yAMug3IIJ405KmkBI2vuvByUfiIrXQjTqk`̵ ׉	 7cassandra://Ui771nq9kbLuiejelaIOy4hW9hZ4j2icOzLffT8BoIE͠e23fK5Ώנe23fK5΍ Ձc9׉H [https://emccdrive.emccglobal.org/api/file/download/u7xOUK5c7JhpjZinckAUW6OoX4kG1Hcq8FSwVnR5Gׁׁr׉EFDe mening van anderen lijkt een rol te
spelen bij het (willen) gebruiken van een
coaching chatbot
bijvoorbeeld met alle data die de coaching chatbots
verzamelen door de gesprekken die worden gevoerd?
Hoe wordt die data bewaard en wie heeft er allemaal
toegang tot die data? Het zijn ethische vraagstukken
waar duidelijke richtlijnen voor nodig zijn. Inmiddels
wordt er hard gewerkt aan dergelijke richtlijnen, zie
kader.
Ethische richtlijnen voor
AI binnen Coaching
In juli kwam EMCC Global (European Mentoring
and Coaching Council) met richtlijnen voor werken
met AI. Deze zijn hier te vinden. Ook NOBCO
werkt inmiddels aan een ethisch manifest voor AI
binnen coaching.
Wat vinden de anderen?
Je zou kunnen zeggen dat een gezonde kritische
houding ten opzichte van AI binnen coaching dus
gegrond is en er goede redenen zijn om niet in zee
te gaan met een kunstmatige coach. Maar laten
mensen zich daar inderdaad door leiden bij de keuze
om wel of niet gebruik te maken van een Mo, Vici of
Aimy? Nicky Terblanche en zijn collega’s deden daar
onderzoek naar. Zij keken naar een aantal factoren
die vaak een rol spelen bij de zogenaamde ‘adoptie’
van nieuwe technologieën. Daarbij blijkt bijvoorbeeld
het gedrag en de mening van anderen een rol te
kunnen spelen: hebben mijn vrienden ook die nieuwe
VR-bril of juist niet? Wat ook een belangrijke rol kan
spelen is of mensen het idee hebben dat de nieuwe
technologie meerwaarde heeft: wat levert het dus op,
om die nieuwe VR-bril te gebruiken? Maar ook het
gebruiksgemak, eventuele risico’s van het gebruik en de
juiste omstandigheden om de technologie te gebruiken
kunnen relevant zijn. Een VR-bril is voor iemand zonder
enige computerkennis bijvoorbeeld niet zo interessant.
De onderzoekers keken in hoeverre dit soort zaken
belangrijk waren voor mensen om gebruik te willen
maken van coaching chatbot Vici. Wat bleek: Vooral
de mening van anderen, de verwachte meerwaarde en
de juiste omstandigheden (zoals toegang tot internet)
waren van belang. Wat geen noemenswaardige rol
speelde was het gebruiksgemak en mogelijke risico’s.
Zaken zoals privacy of vertrouwelijkheid leken voor de
deelnemers dus geen rol te spelen bij de intentie om de
chatbot te blijven gebruiken. Hoewel er dus wel degelijk
ethische kanttekeningen te maken zijn bij het gebruik
van een coaching chatbot, leken de deelnemers uit
het bovenstaande onderzoek zich daar niet echt door
te laten leiden. Een kanttekening van het onderzoek
is dat niet naar daadwerkelijk gebruik werd gekeken
maar naar de intentie die mensen hadden om gebruik
te blijven maken van de coaching chatbot. Toch geven
de resultaten een eerste inzicht in de factoren die
belangrijk kunnen zijn bij de adoptie van een coaching
chatbot.
Bedreiging of kans?
Dat AI ook binnen coaching zijn intrede heeft gedaan
staat buiten kijf. Kan AI binnen coaching een bedreiging
zijn voor de menselijk coach? Dat ligt eraan hoe je het
bekijkt. Het eerste onderzoek dat is gedaan lijkt erop
te wijzen dat een coaching chatbot effectief kan zijn
bij het bereiken van doelen. Maar het kan goed zijn
dat bij complexere vraagstukken de betrokkenheid
van een menselijke coach onmisbaar is en blijft. Ook
kunnen coaching chatbots heel goed worden ingezet
als aanvulling op een coachingtraject. Zo kunnen ze
een coachee ondersteunen bij het nastreven van doelen
tussen verschillende coachsessies door. Naast coaching
׉	 7cassandra://e8rnBfNJCbFbVzs2wCJ0aM1842fPiu2wgAde-Aclj8k`̵ e20fK5 ׉ECchatbots kent AI overigens nog veel meer potentiële
toepassingen binnen coaching. Onderzoekers denken
dan bijvoorbeeld aan een rol voor AI bij het checken
of een coachee klaar is om gecoacht te worden. Ook
bij supervisie zou AI van pas kunnen komen, waarbij
AI bijvoorbeeld helpt bij de reflectie. Onderzoekers
voorzien ook meer spectaculaire ontwikkelingen. Wat
dacht je bijvoorbeeld van gecoacht worden door een
avatar van je persoonlijke held, zoals Nelson Mandela of
Adele? AI zal ongetwijfeld een rol blijven spelen binnen
coaching. Zowel coaches als beroepsorganisaties
staan daarom voor de uitdagende opgave om zowel
mogelijkheden te verkennen als (ethische) richtlijnen te
bepalen met betrekking tot AI in coaching.
Gebruikte bronnen:
Graßmann, C., & Schermuly, C. C. (2021). Coaching
with artificial intelligence: concepts and capabilities.
Human Resource Development Review, 20(1), 106126.
Mai,
V., Neef, C., & Richert, A. (2022). “Clicking vs.
writing”—The impact of a chatbot’s interaction method
on the working alliance in AI-based coaching.
Coaching: Theorie & Praxis, 8(1), 15-31.
31
Passmore, J., & David, T. (2023). Can Chatbots replace
human coaches? Issues and dilemmas for the
coaching profession, coaching clients and for organisations.
The Coaching Psychologist, 19(1), 47-54.
Terblanche, N., Molyn, J., de Haan, E., & Nilsson,
V. O. (2022). Comparing artificial intelligence and
human coaching goal attainment efficacy. Plos one,
17(6), e0270255.
Over Eefje Rondeel
Dr. Eefje Rondeel (1982) werkt als zelfstandig
docent voor verschillende onderwijsinstellingen
en is als gastdocent verbonden aan de Radboud
Universiteit. Vanuit NOBCO is ze redactielid
van het e-magazine en tevens betrokken als
co-promotor bij het dissertatieonderzoek naar
effectieve bestanddelen van coaching. Samen met
sociaal psycholoog Pieternel Dijkstra schreef ze het
boek Evidence-based Coachen.
Terblanche, N., & Kidd, M. (2022). Adoption factors
and moderating effects of age and gender
that influence the intention to use a non-directive
reflective coaching chatbot. SAGE Open, 12(2),
21582440221096136.
׉	 7cassandra://BWxz_PSz3yAMug3IIJ405KmkBI2vuvByUfiIrXQjTqk`̵ e20fK5!e20fK5 {בCט   {u׉׉	 7cassandra://RxG0Hz7p1DNtTSufw3GrdKTHYkshh3NmfSwWIluSQ1s u` ׉	 7cassandra://b7F4A9P1hEKm-UNRnQ_s_ab9CT7MtWG3VBC70ztF63YoQ`S׉	 7cassandra://M8zbNIkjVm4lTc52D81NQny1osSI1BMkq5EbDqLR0uc ;`̵ ׉	 7cassandra://05vxepODazSR5IrtcBpEUidirDp5_Npo_4trNLhDiUQT̆͠e23fK5Αט  {u׉׉	 7cassandra://CHDUjLhy45h3kJGA-23Ko55jo3HNKzRqHVARmKHyR2Y ` ׉	 7cassandra://HU2ta9h91olt5a2BeVKndWc5ziqB5RB_JOpXj3F4YUA]>`S׉	 7cassandra://_Ex_6wHhxZkrTcpKNVeHjUcwGJhjrg0bQXkb8mXijGQ|`̵ ׉	 7cassandra://sxRnG7-Hk2tZW6WctafJrWymUpGQqMai4wyRvDSZ4J8Ht͠e23fK5Β׉EVisie
Coaching in diverse
sectoren: de zorg
Je op professioneel en persoonlijk gebied ontwikkelen en je eigen identiteit – in elke levensfase
weer – ontdekken. Veel mensen uit verschillende sectoren maken hiervoor inmiddels gebruik van
een coach. Coaches werken met en voor bijvoorbeeld het bedrijfsleven, het onderwijs of de zorg. In
deze serie belichten we de vraagstukken die in de diverse sectoren spelen, en spreken professionals,
bestuurders en toezichthouders over hun visie op hoe coaches kunnen bijdragen aan de oplossing
hiervan. Dit keer: coaching in de zorg. Met als gesprekspartner Ton Horn, voorzitter Raad van
Toezicht BrabantZorg en lid van de Raad van Toezicht van NOBCO.
Tekst: Rebecca Wolf
“Het zorgvak verandert in een hoog tempo,” vertelt
Horn als hij gevraagd wordt naar alle veranderingen
die de zorg op dit moment ondergaat. “Met grote
vraagstukken hebben we voldoende te maken: aan de
ene kant is dat de toenemende vergrijzing en de extra
behoefte aan zorg. Dat die eraan zat de komen wisten
we, maar daar is lange tijd niet veel aan gedaan.” Hij
vervolgt: “Hiermee samenhangend hebben we te maken
met een grote vraag naar zorgpersoneel en tegelijkertijd
een korte verblijfsduur van en een relatief hoge
uitstroom aan personeel.” En dit allemaal volgens Horn
in combinatie met een zeer hoog ziekteverzuim, dat na
corona nooit meer naar beneden is gegaan. “Voor corona
was het ziekteverzuim altijd rond de 5%. Inmiddels
is het met 10% twee keer zo groot.”
Vergroten van veerkracht
Als zorgorganisatie heb je daarom op dit moment met
– deels nieuwe – en grote HR-vraagstukken te maken.
“HR zit natuurlijk met het vraagstuk van binnenhalen
en binden en boeien van personeel. Ook is er – vanuit
het management – de vraag om begeleiding bij het
implementeren van zelforganiserende en zelfsturende
teams.” Coaches worden door steeds meer
zorgorganisaties als onderdeel van een antwoord op
deze vraagstukken gezien, zo weet Horn. “Dan heb je
het over het leren omgaan met de hoge werkdruk en
stress of, positief geformuleerd, het vergroten van de
veerkracht en over het beter toerusten van mensen
voor het vak. Welke vaardigheden hebben werknemers
nodig om goed te kunnen functioneren? Ik heb het dan
niet over formele opleidingen maar over het kunnen
reflecteren, zich nieuwe inzichten eigen kunnen maken
en deze ook in de praktijk kunnen brengen, bijvoorbeeld
door gebruik te maken van coaching.” Maar niet alleen
het zorgpersoneel heeft volgens Horn baat bij coaching.
Ook zorgmanagers zouden er wat hem betreft nog
meer gebruik van kunnen maken. “Managers in de zorg
zijn er nog betrekkelijk weinig voor toegerust om het
goede gesprek met hun medewerkers aan te gaan en ze
voldoende te begeleiden voor wat betreft al deze uitdagingen.
Coaching zou ook hier soelaas kunnen bieden.”
Persoonsgericht werken
Naast een hoge werkdruk, stress en een groot ziekteverzuim
is er nog een belangrijke transformatie in de
zorg waarbij Horn coaches een rol ziet spelen. De transformatie
naar meer integraal en persoonsgericht werken.
“Dat betekent dat de zorgprofessional zelf meer
coachend aan de slag gaat en kijkt welke oplossing
het beste is voor de individuele cliënt of patiënt. Veel
gehoorde bewegingen hierbij zijn Positieve Gezondheid
׉	 7cassandra://M8zbNIkjVm4lTc52D81NQny1osSI1BMkq5EbDqLR0uc ;`̵ e20fK5"׉EMeer en meer zorgorganisaties
zien coaching als onderdeel
van een antwoord op grote
HR-vraagstukken
(zie kader) en eigen regie.” Horn moet lachen: “Dit soort
bewegingen zijn heel mooi. Hoe kan je nou tegen Positieve
Gezondheid zijn? Maar door alle eerdergenoemde
uitdagingen komen we er gewoon puur praktisch niet
aan toe om deze veranderde manier van werken ook
in de praktijk tot uitvoer te brengen terwijl we dat wel
graag willen. Helaas zijn we er nog lang niet.” Horn
ziet coaches als de begeleider van zorgpersoneel en
management. Ze kunnen ondersteunen in het omgaan
met uitdagingen en ze kunnen zorgpersoneel nog meer
op weg helpen om de vorm te geven aan de zorgtransformatie.
Coaches kunnen ondersteunen bij vragen als:
hoe wil een afdeling een nieuwe werkwijze oppakken?
Wat is de beste manier om de werkwijze in te voeren?”
Denk commercieel
Voor Horn verloopt dit altijd via het persoonlijk ontdekken
van wat coaching voor een medewerker kan
betekenen. “We weten allemaal dat van bovenaf
opgelegde coaching niet werkt. Ga dus op zoek naar
welke vaardigheden een medewerker onder de knie
wil krijgen, over welke situatie hij nieuwe inzichten
wil krijgen en waar zijn motivatie en betrokkenheid zit
om alle nieuwe werkwijzen in de zorg onder de knie
te krijgen.” En voor dit allemaal wordt er de laatste tijd
steeds meer middelen uitgetrokken in zorgorganisaties,
deelt Horn. “Bestuurders delen met mij hun ervaringen.
Ze zien dat coaching de kwaliteit en effectiviteit van het
werk vergroot.” Als tip geeft Horn aan coaches mee dat
ze best wat commerciëler mogen denken en zich commerciëler
mogen opstellen als ze in zee willen gaan met
zorgorganisaties. “Denk er goed over na wat je ze te
bieden hebt”, zegt Horn. “Neem in je communicatie duidelijk
mee welke vraagstukken je voor ze kunt oplossen.
Neem hierin ook de wetenschappelijke onderbouwing
oftewel het bewezen effect van coaching mee. Die is
er wel maar coaches zijn er niet altijd even goed in om
deze onder het voetlicht te brengen terwijl het kunnen
laten zien van effecten van interventies zoals coaching
belangrijk is voor de zorg.” Volgens Horn kan de beroepsgroep
hiervoor het beste gezamenlijk de publiciteit
zoeken. “Blijven sturen op bekendheid van coaching
en op dat gecertificeerde coaches wat anders zijn dan
mensen die zich na een cursus van één dag coach noemen
is belangrijk. Dus, echt de professionaliteit van het
beroep coach neerzetten is de uitdaging. NOBCO doet
dat naar mijn idee nu al ongelofelijk goed.”
33
Positieve Gezondheid is een stroming in de zorg
waarbij ervan uitgegaan wordt dat gezondheid het
vermogen van mensen is om om te gaan met de
fysieke, psychische en sociale uitdagingen in het
leven. Hiervoor heeft de patiënt/cliënt zelfinzicht
nodig en de zorgprofessional helpt door ‘het
andere gesprek’ (een coachinggesprek) aan te
gaan en hem te helpen op zoek te gaan naar de
eigen motivatie en de eigen doelen en deze in de
praktijk te brengen.
׉	 7cassandra://_Ex_6wHhxZkrTcpKNVeHjUcwGJhjrg0bQXkb8mXijGQ|`̵ e20fK5#e20fK5"{בCט   {u׉׉	 7cassandra://DaxDZmPEwNXxqFnRgqDCw43iePQptZl9DpPZ-yJduVA [`׉	 7cassandra://TpGt6vpQ92mrKdXigFxMKBCUlP1K9RTo4IhNVQRdob4UV`S׉	 7cassandra://F5aVcpmWMAI3-3w7ANEhsXQNfFNFVEQWtI3fQlg2URIX`̵ ׉	 7cassandra://56FuRSj8Poo8I7aoPDfeTRUaR-rzVwCbO5g8rZjAzqYͽ<͠e23fK5Ζט  {u׉׉	 7cassandra://s4kL0-BHOmWu94NhSJ-KJ00X1zjaVn1_rZqWjQtfUBI `׉	 7cassandra://GYJRYH4MNK6dAAqgoeiPpEfKRb7xIkIwnGcpWIthNVIn1`S׉	 7cassandra://HI1OoXi091bqKuEGfjaf4SSbSNF-VTSfgKZKnIs2FHE"`̵ ׉	 7cassandra://bs3aTWcp3H9WKOgZzIh6gYxt2kq7UhieeCYUcwJ_U8A T.͠e23fK5Ηנe23fK5Δ E}9׉H 8https://www.nobco.nl/over-nobco/nieuws/nobco-in-de-mediaGׁׁrנe23fK5Ε 9׉H ohttps://www.nporadio1.nl/uitzendingen/spraakmakers/e7f3bd60-3114-482c-b53e-0e79808aef1c/2023-08-29-spraakmakersGׁׁr׉ENOBCO in het nieuws
Nieuwe
reflectietool
online
Er is een nieuwe reflectietool verschenen. Een handig hulpmiddel voor
coaches die hun reflectiepraktijk verder willen ontwikkelen en/of een EIAcertificering
willen aanvragen, verlengen of upgraden. In de tool lees je meer
over hoe je kunt reflecteren als coach. Je vindt er voor elke competentie van het
EMCC Competence Framework reflectievragen, die je jezelf kunt stellen of in je
intervisiegroep kunt bespreken.
De tool geeft bovendien inzicht in de verschillen tussen de reflectieniveaus voor de EIAniveaus
Foundation, Practitioner, Senior Practitioner en Master Practitioner. Een must read
voor elke NOBCO-coach, of je nu veel of nog weinig coachervaring hebt.
De reflectietool is te vinden in Mijn NOBCO.
NOBCO | EMCC logo en
certificeringsniveau vernieuwd
Eerder dit jaar hebben wij laten weten dat het NOBCO-logo nieuwe frisse kleuren
heeft gekregen. Het logo is opnieuw veranderd. Dit keer door een wijziging in
het EMCC logo. Wat nieuw is, is dat de titel EMCC Global aan het NOBCO-logo
is toegevoegd. Dit is gedaan om duidelijker te maken dat NOBCO onderdeel
is van EMCC Global. Zo voldoen alle certificeringen voor coaches (EIA) en
geaccrediteerde coachopleidingen (EQA) aan de standaarden van EMCC Global.
Affiliated with
׉	 7cassandra://F5aVcpmWMAI3-3w7ANEhsXQNfFNFVEQWtI3fQlg2URIX`̵ e20fK5&׉EEMCC conferentie Praag
Na jaren is het weer zover: een live conferentie van EMCC Global. De afgelopen jaren werd de
conferentie online gehouden en nu dus weer live in een vol Praag, want tegelijkertijd was er een
finale Europees voetbal, die duizenden fans trok.
De deelnemers van de conferentie kwamen uit diverse Europese landen, waaronder uiteraard het
gastland Tsjechië, maar ook waren er enkele coaches uit Azië en Noord-Amerika aanwezig. Vanuit
Nederland was het bestuur aanwezig samen met een paar NOBCO-coaches.
Artificial Intelligence speelde een rol bij deze conferentie en dat begon bij het welkomstwoord
dat EMCC chair Riza Kadilar door ChatGPT had laten maken. Deze speech maakte snel duidelijk
wat AI kan en tegelijkertijd hoe belangrijk juist een persoonlijke noot is. Naast keynotes waren er
uiteenlopende workshops, live demonstraties van supervisie en ChatGPT, levendige discussies over
een casus, workshops over teamcoaching en presentaties over onderzoek. We konden ook onze
coaching skills op elkaar uitproberen met een tool die helpt bij het opbouwen van zelfvertrouwen.
Er was veel ruimte om elkaar weer live te ontmoeten zoals tijdens de ‘reflective walk’ naar een
prachtige locatie aan de rivier, georganiseerd door de Tsjechische coaches. En daarmee eindigde de
conferentie ook: wat fijn dat we elkaar weer live hebben kunnen ontmoeten en hebben kunnen leren
en reflecteren over ons mooie vak coaching!
35
NOBCO in de media
In het Algemeen Dagblad van dinsdag 29 augustus staat
een artikel over het aantal coaches in Nederland. Het
artikel zoomt in op het feit dat er in 2023 2,5 keer meer
coaches zijn dan tien jaar geleden. Roos Vonk geeft
hierin haar visie, een coach komt aan het woord en ook
NOBCO is om een reactie gevraagd. Lees de reactie van
bestuurslid Geeske te Gussinklo op onze website.
Naar aanleiding van het artikel in het AD was Geeske
te Gussinklo te gast bij het Radio 1 programma
Spraakmakers. In het opinieprogramma was de stelling
Coaching helpt. Luister de uitzending hier terug.
׉	 7cassandra://HI1OoXi091bqKuEGfjaf4SSbSNF-VTSfgKZKnIs2FHE"`̵ e20fK5'e20fK5&{בCט   {u׉׉	 7cassandra://yoDhBq7Bj_tOlM8rm4iKLD7OtVPRntDuFvAsGnR_b9A `׉	 7cassandra://gXSZxEMV_Tmptp4VqhNAtxNsBft6Ht8R0shJu8cNCTU``S׉	 7cassandra://GpMlbCruUTgtHyyFPgefFxGhESETyHl5d1qr5I3LhYYh`̵ ׉	 7cassandra://iqLoRKq7IxuAH2793yF-u5GH7wm0JgUNjRm6SWsh8m4 ̨͠e24fK5Ξט  {u׉׉	 7cassandra://xFYF_ip26lq12jI2QTsXwGxDmLc6HCtilOvv0iyYyuY z`׉	 7cassandra://tX-xcWo1W8Uh335qKsZKK9FD0XKbqUdibvev6tcZ1Vgm`S׉	 7cassandra://D9dkrh-yvHIjJqtVANRHFrBxp9x2Q-gGO5YSYGWWASk T`̵ ׉	 7cassandra://04eBx7sRb1rbGtvEmf2ox7KuZV1B3WgrYfh33N9RMOA  ͠e24fK5Οנe23fK5Ι b߁u9׉H whttps://www.nobco.nl/over-nobco/activiteiten/bijeenkomsten/215/5-day-trails-challenge-voor-coaches-zonder-eqa-opleidingGׁׁrנe23fK5Κ ̋9׉H :https://www.nobco.nl/over-nobco/activiteiten/bijeenkomstenGׁׁrנe23fK5Λ ar9׉H whttps://www.nobco.nl/over-nobco/activiteiten/bijeenkomsten/215/5-day-trails-challenge-voor-coaches-zonder-eqa-opleidingGׁׁrנe23fK5Μ 9׉H https://www.nobco.nl/over-nobco/activiteiten/bijeenkomsten/247/online-vitaliteit-stress-burn-out-in-de-ban-van-burn-out-en-de-kunst-van-burn-outGׁׁrנe23fK5Ν 9׉H yhttps://www.nobco.nl/over-nobco/activiteiten/bijeenkomsten/221/14e-wetenschappelijk-nobco-symposium-coaching-en-onderzoekGׁׁr׉EAgenda
Een volledig overzicht van de geplande bijeenkomsten vind je in de NOBCO-agenda op de website.
Kijk welke bijeenkomst je aanspreekt en meld je direct aan!
Voor een aantal bijeenkomsten opent de inschrijving circa zes weken voorafgaand aan de bijeenkomst.
Ook geldt soms een maximaal aantal deelnemers. Met jouw aanmelding ben je verzekerd van deelname.
9 oktober t/m 11 december 2023
5 Day Trails Challenge
Speciaal voor NOBCO coaches zonder EQA opleiding
NOBCO heeft een internationaal erkend keurmerk om de kwaliteit van coaching aantoonbaar te
maken: de EIA-certificering. Met een EIA-certificering laat je aan de markt zien dat jij garant staat
voor kwaliteit en professionaliteit. Zo draag je bij aan de professionalisering van het coachvak. En
zet je een prachtige stap in je persoonlijke ontwikkeling als coach.
Wil jij jouw individuele EIA-certificering behalen en doe je dit graag met wat begeleiding? Dan is de
5 Day Trail Challenge helemaal iets voor jou! Vanaf 2023 is dit een nieuw NOBCO-ondersteuningsaanbod
voor aangesloten coaches zonder een EQA-coachopleiding, die werk willen maken van hun
certificering!
Deelname aan deze 5 Day Trail Challenge kost € 175,00 excl. btw. Meld je hier aan
Je vindt alle bijeenkomsten op de NOBCO-website. Lees meer informatie of Meld je direct aan!
׉	 7cassandra://GpMlbCruUTgtHyyFPgefFxGhESETyHl5d1qr5I3LhYYh`̵ e20fK5-׉E10 oktober
Vaksectie Vitaliteit, Stress, Burn-out
Onlinesessie In de ban van burn-out en de kunst van burn-out
Voor wie de live bijeenkomst op 10 oktober niet kan bijwonen (er is veel belangstelling; de fysieke
bijeenkomst is vol), organiseren we deze online bijeenkomst.
Sarah de Mul trapt de bijeenkomst af met de kunst van de burn-out, waarbij ze ons laat zien hoe
kunst en cultuur bijdraagt aan het ter discussie stellen van gangbare stereotypen rond burn-out,
hoe burn-out kan bijdragen tot het creëren van een meer mensgerichte, duurzame mindset, en
vooral, hoe artistieke representaties van burn-out hierbij een rol kunnen spelen.
Christaan Vinkers staat vervolgens stil bij hoe stress ontstaat in een individu, hoe onze binnenwereld
stress kan aanjagen, maar ook over hoe onze omgeving en overheidsbeleid invloed op stress
en burn-out hebben. Wil je erbij zijn? Aanmelden kan tot 6 oktober. Deelname is voor alle
NOBCO-coaches en is gratis.
23 november 2023
14e Wetenschappelijk NOBCO-Symposium
Coaching en Onderzoek
Als je de wereld van evidence-based practice in coaching wilt onderzoeken en ontdekken is dit
symposium echt iets voor jou! We gaan tijdens dit evenement dieper in op de principes en methoden
van evidence-based coaching, waarbij de nieuwste onderzoeksresultaten en praktische
toepassingen veelal aan bod komen.
Kom luisteren naar gerenommeerde experts en beoefenaars op het gebied van coaching. Zij delen
graag hun inzichten en ervaringen met je. Daarnaast is er volop ruimte om te netwerken en in gesprek
te gaan met de sprekers en vakgenoten.
Het programma en de sprekers zijn inmiddels bekend! Reserveer nu alvast een plek en zet
23 november (in Hoofddorp) alvast in je agenda!
37
׉	 7cassandra://D9dkrh-yvHIjJqtVANRHFrBxp9x2Q-gGO5YSYGWWASk T`̵ e20fK5.e20fK5-{בCט   {u׉׉	 7cassandra://cF0XGTRUbIIu7vClPffHrUIYPyNWWCjHNV34vxNlye4  `׉	 7cassandra://EZHgLmepXiwGC7juSKFz0FNixk-mwqrYUOqKjC2KA5Y^o`S׉	 7cassandra://XDN8JPJXTVJfG2XlOHJrAj_IrohB_8ycHCFZ197Q11Y`̵ ׉	 7cassandra://yOdYNXNKOzeL1hoMw-jxrD4n4UW8APrrNuBWR_NCIUgt*͠e24fK5Τנe24fK5Ρ ̐"9׉H 3https://www.nobco.nl/keurmerk/eia-keurmerk-coachingGׁׁrנe24fK5΢ :@"9׉Hhttp://www.emccouncil.org/Gׁׁrנe24fK5Σ p'9׉H Rhttps://www.nobco.nl/ik-ben-een-coach/aansluiten-bij-nobco/mogelijke-aansluitingenGׁׁr׉EWil jij jouw professionele
ontwikkeling stimuleren?
Sluit je dan aan als NOBCO-coach
of NOBCO-communitylid bij NOBCO!
Hét platform voor professionele coaching in Nederland
• Voor iedereen die beroepsmatig met coaching bezig is.
• € 320,- excl. BTW per jaar.
• Toegang tot alle reguliere NOBCO-activiteiten.
• Mogelijkheid tot het behalen van het keurmerk voor coaches: EIA.
• Begeleiding bij het halen van een EIA-keurmerk (European Individual Accreditation).
• Automatische aansluiting bij de Europese koepelorganisatie EMCC |
European Mentoring & Coaching Council.
• Aanzienlijke korting op een beroeps- en aansprakelijkheidsverzekering.
• Een persoonlijk coachprofiel via ‘Vind een coach’ met meer dan 240.000
bezoekers per jaar.
• Kosteloos gebruikmaken van het online evaluatie-instrument Coaching Monitor.
• Kosteloos toegang en gebruik van Boom Coaching Collectie (voorheen
Coachlink), met toegang tot ruim 300 coachingsboeken.
• Gebruikmaken van de door de Belastingdienst goedgekeurde DBA-verklaring
voor coachingsgerelateerde diensten.
Wil je meer weten over alle voordelen van een aansluiting
als NOBCO-coach of NOBCO-communitylid? Klik hier
׉	 7cassandra://XDN8JPJXTVJfG2XlOHJrAj_IrohB_8ycHCFZ197Q11Y`̵ e20fK52׈Ee20fK53e20fK52{)ׁ2ׁ> ׁ3 o ```  NOBCO e-magazine Coach. #3 2023e2.*<2S